Tadeusz Różewicz
Wiersze Tadeusza Różewicza na maturze: „Ocalony”, ironia „Listu do ludożerców” i późne utwory o słowie, starości i milczeniu. Zadania sprawdzają czytanie wiersza wolnego, środki językowe i nawiązania do tradycji.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Obowiązkowe są wybrane wiersze Różewicza, bez wskazanych tytułów. „Kartoteka” jest lekturą uzupełniającą.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 41, 43.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z poezji Różewicza z odpowiedziami →

Quiz · Poezja Różewicza
48 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Poezja Różewicza” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Różewicz pojawia się w Informatorze CKE o maturze z polskiego kilka razy (m.in. w przykładowej odpowiedzi ustnej na s. 69, gdzie „Ocalony” służy za kontekst do Baczyńskiego), a dwa miejsca szczególnie dobrze pokazują, czego egzamin wymaga przy jego wierszach.
Wśród przykładowych zadań jest polecenie do fragmentu „Listu do ludożerców” (Informator podaje przy wierszu datę 1957): trzeba podać dwa środki językowe, które nadają tekstowi ironiczny charakter, i wyjaśnić znaczenie każdego z nich (zadanie 41, s. 184).
W zasadach oceniania wypracowania CKE podaje z kolei jako przykład błędu rzeczowego zdanie, że wiersz „Ocalony” „opowiada”, bo to pojęcie z epiki zastosowane do liryki (s. 42). Test historycznoliteracki nie sprawdza znajomości treści wierszy Różewicza, bo podstawa nie wymienia ich tytułów (Informator, s. 14), ale jego utwór może być wydrukowanym w arkuszu tekstem do analizy.
W wypracowaniu wiersz może być drugim utworem albo kontekstem. Zadania w naszej bazie dotyczą „Ocalonego” i ogólnych cech tej poezji, a przede wszystkim późnych wierszy z tomów „zawsze fragment” (1996), „szara strefa” (2002) i „Wyjście” (2004): o zużytych słowach, starości, rozmowach z filozofami i z Mickiewiczem.
Przed maturą
Zacznij od: Wiersz wolny, Poezja naga, Klamra kompozycyjna i 6 kolejnych pozycji.
Pełna lista8 umiejętności do odhaczenia, od „„Ocalony”: świadectwo ocalałego” po „Motywy biblijne w codziennej scenie”.
Lista umiejętności5 pułapek, np. „„Ocalony” opowiada o wojnie”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyZadania z bazy mają wyjaśnienie po każdej odpowiedzi.
Zakres materiału
Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019, s. 41) wymienia w zakresie podstawowym „wybrane wiersze” Tadeusza Różewicza, bez tytułów; „Kartoteka” jest wśród przykładowych lektur uzupełniających (s. 43). Wiersze są chronione prawem autorskim, dlatego cytaty są krótkie i sprawdzone z tekstem.
Podmiot ma dwadzieścia cztery lata i mówi o sobie: „ocalałem / prowadzony na rzeź”. Wylicza pary przeciwstawnych pojęć (człowiek i zwierzę, cnota i występek), które po wojnie stały się dla niego pustymi nazwami. W ostatniej części prosi: „Szukam nauczyciela i mistrza”, który przywróci mu wzrok, słuch i mowę. Pierwsze wersy wracają na końcu jako klamra kompozycyjna.
Mistrz ma na nowo nazwać rzeczy i oddzielić światło od ciemności. To nawiązanie do opisu stworzenia świata w Księdze Rodzaju: ocalały potrzebuje porządku od samego początku, bo wojna odebrała słowom znaczenie. Na tym motywie opierają się pytania o sens zakończenia.
W wielu wierszach Różewicza (np. w tych cytowanych tu) nie ma regularnego rymu ani stałej liczby sylab, wersy bywają bardzo krótkie, a znaków interpunkcyjnych jest mało. Mówiący w wierszu „na obrzeżach poezji” sam przyznaje: „oszczędzam na kropkach”. Nie jest to reguła bez wyjątków: w „klocku” pojawiają się rymy, a „Ocalony” używa dwukropków i kropek.
Wiersz ma formę listu z serdecznym zwrotem „Kochani ludożercy”. Według wzorcowej odpowiedzi w Informatorze (s. 185) ironiczna jest apostrofa „Kochani ludożercy” (czułość wobec ludzi nacechowanych negatywnie) oraz wtrącenie „Dobrze” w „Nie zjadajmy się / Dobrze”, które ma dwa znaczenia. Wyliczenie zakupów i powtarzane zaimki dzierżawcze możesz opisać jako dodatkowe obrazy egoizmu, ale to już interpretacja, a nie wzorzec CKE. Zadanie z Informatora wymaga nazwania takiego środka i wyjaśnienia jego ironicznego znaczenia.
W wierszu „słowa” wyrazy są zużyte jak guma do żucia, a w zakończeniu ukryte słowa „wybuchają / zabijają”. W wierszu „na obrzeżach poezji” wnętrze poezji jest „nieruchome puste”: wejście jest otwarte dla wszystkich, a wyjścia nie ma, a ostatnie wersy mówią, że słowa „stają się bezdomne”. Oba utwory pozwalają rozwinąć temat nieufności wobec języka.
Późne wiersze często mówią o odchodzeniu. W „ostatniej rozmowie” mówiący kładzie palec na ustach, a w myślach odpowiada, że „życie ma sens tylko dlatego / że musimy umierać”; życie wieczne nazywa byciem bez sensu. W „budziku” poeta skarży się, że żywi wciąż proszą go o wiersze o zmarłych, i odwołuje się do ewangelicznego „niech umarli grzebią swoich umarłych”.
Różewicz przywołuje innych pisarzy i myślicieli, często z ironią. W „klocku” trzyma w dłoni kawałek dębu Mickiewicza i wspomina Baublisa, a w „budziku” nakręca zegar „jak Gerwazy”, czyli sięga po postacie z „Pana Tadeusza”. Nietzschego pokazuje przy gotowaniu i w rozmowach z matką („wieczny powrót…”), a Wittgensteina przez jego dzienniki („Tajemnica filozofa”).
W wierszu „Widziałem Go” mówiący widzi w śpiącym na ławce w parku mężczyźnie kogoś, kto może być Namiestnikiem Jezusa na ziemi, „a może sam Syn Człowieczy”. Chce go zapytać, „co to jest prawda”, a po powrocie do domu myje ręce. Oba szczegóły odsyłają do Piłata z Ewangelii, dlatego zakończenie czyta się jako wyznanie winy i ucieczki.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
„Ocalony” opowiada o wojnie
W „Ocalonym” mówi podmiot liryczny: wyznaje, wylicza, prosi; to liryka, a nie opowieść
Dlaczego: CKE podaje sformułowanie „wiersz »Ocalony« Różewicza opowiada” jako przykład błędu rzeczowego w wypracowaniu (Informator, s. 42). Według tego samego miejsca błędem nie są np. sformułowania „utwór pokazuje”, „wiersz ukazuje”.
Wiersze Różewicza nigdy nie mają rymów ani znaków interpunkcyjnych
Przeważa wiersz wolny z oszczędną interpunkcją, ale zdarzają się rymy i znaki, także w późnych utworach
Dlaczego: Pytania o cechy stylu wymagają ostrożnego sformułowania. Bezwzględna reguła łatwo daje się obalić przykładem z tekstu.
Serdeczne zwroty w „Liście do ludożerców” wyrażają sympatię mówiącego
Zwrot „Kochani ludożercy” jest ironiczny: łączy czułość z określeniem ludzi bezwzględnych wobec innych
Dlaczego: Ironię rozpoznaje się po rozdźwięku między dosłownym znaczeniem słów a sensem całej wypowiedzi. Tego dotyczy zadanie z Informatora.
Na teście historycznoliterackim trzeba rozpoznać wiersz Różewicza po tytule
Test nie sprawdza znajomości treści jego wierszy; utwór może się pojawić wyłącznie jako tekst wydrukowany w arkuszu
Dlaczego: Informator CKE (s. 14) ogranicza sprawdzanie treści do wierszy, których tytuły wymienia podstawa. Wiersze Różewicza do nich nie należą.
„Kartoteka” jest lekturą obowiązkową
Obowiązkowe są wybrane wiersze Różewicza; „Kartoteka” jest lekturą uzupełniającą
Dlaczego: Tak dzieli je podstawa programowa (s. 41 i 43). W wypracowaniu lektura uzupełniająca może być tylko drugim utworem.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Przykłady z bazy
Poniżej 5 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
W „luksusie” mówiący w dzień wolny czyta wiersze Staffa i Tuwima.
P FW „Zwierciadle” cisza jest zwierciadłem wierszy mówiącego.
P FW „luksusie” mówiący zazdrości możnym tego świata ich pozycji.
P FJak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Przeczytaj „Ocalonego” i rozpisz go na trzy części: wyznanie, wyliczenie pustych pojęć, prośbę o mistrza. Do każdej dopisz jedno zdanie interpretacji.
Przećwicz zadanie 41 z Informatora CKE (s. 184): wskaż dwa środki nadające „Listowi do ludożerców” ironiczny charakter i napisz, co znaczą.
Wybierz dwa późne wiersze o różnych tematach, np. „słowa” i „ostatnią rozmowę”, i zapisz dla każdego temat, obraz i zakończenie.
Sprawdź swoje sformułowania o liryce: zamień „wiersz opowiada” i „narrator” na „podmiot mówi” i „podmiot liryczny”.
Rozwiąż zadania z bazy i wróć do pytań o nawiązania, bo w nich trzeba wiedzieć, z kim poeta rozmawia.
Lektury do porównania
W wypracowaniu i na maturze ustnej odwołujesz się do kilku tekstów naraz. Te lektury mają wspólny motyw albo problem, a każda ma własną stronę z zadaniami.
FAQ
Wiedza z działu „Poezja Różewicza” przyda Ci się też tutaj:
48 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).