Karta pracy: środki stylistyczne
Dziesięć zadań na rozpoznawanie i definiowanie środków stylistycznych — od metafory, porównania i epitetu po oksymoron, chiazm i paronomazję. Przydaje się przed analizą wiersza i przed częścią testową matury z polskiego.
Każde zadanie ma w kluczu krótkie wyjaśnienie z przykładem, więc uczniowie mogą sprawdzić się sami.
10 zadań, klucz z wyjaśnieniami na osobnej stronie. PDF z kluczem: karta + klucz na końcu; PDF dla ucznia: sama karta.
W zadaniach z odpowiedziami A–D zakreśl jedną poprawną odpowiedź. W zadaniach „prawda/fałsz” zakreśl P albo F przy każdym zdaniu.
- 1.W którym zdaniu jest metafora?
- AJego serce jest z kamienia
- BDzieci biegają po placu
- CSłońce świeci jasno
- DKot śpi na kanapie
- 2.Co to jest enumeracja?
- APorównanie
- BPowtórzenie
- CWyliczenie
- DPrzeciwstawienie
- 3.Co to jest epitet?
- AOkreślenie podkreślające cechę
- BPorównanie dwóch zjawisk
- CPowtórzenie wyrazu
- DPytanie retoryczne
- 4.W którym zdaniu występuje porównanie?
- AŚnieg pada
- BŚnieg pokrył ziemię
- CByła biała jak śnieg
- DZimą jest śnieg
- 5.W którym wyrażeniu występuje metafora?
- Aiść szybko
- Bbardzo wesoły
- Cgłośny jak dzwon
- Dmorze łez
- 6.Co to jest tautologia?
- APowtórzenie tej samej myśli
- BWyliczenie kolejnych elementów
- CPrzeciwstawienie dwóch myśli
- DPorównanie dwóch różnych rzeczy
- 7.Co to jest chiazm?
- APowtórzenie słów na początku
- BWyliczenie elementów w szeregu
- COdwrócenie szyku w symetrii
- DPorównanie dwóch zjawisk
- 8.Co to jest hiperbola?
- APomniejszenie
- BWyolbrzymienie
- CPorównanie
- DPrzeciwstawienie
- 9.Co to jest paronomazja?
- AZestawienie słów przeciwstawnych
- BPowtórzenie tego samego słowa
- CPorównanie z użyciem „jak”
- DGra słów podobnie brzmiących
- 10.W którym wyrażeniu występuje oksymoron?
- Ażywa śmierć
- Bbiały śnieg
- Czimna woda
- Dgorąca kawa
- 1. A — Metafora to przenośnia - serce nie jest dosłownie z kamienia
- 2. C — Enumeracja pochodzi od łacińskiego słowa „enumeratio”, czyli właśnie wyliczenie – jest to figura retoryczna polegająca na szeregowaniu kolejnych elementów, pojęć lub cech w celu wzmocnienia wypowiedzi. Łatwo ją pomylić z anaforą lub po prostu z powtórzeniem (opcja B), które oznacza wielokrotne użycie tego samego słowa lub zwrotu, a nie porządkowanie różnych elementów w ciąg.
- 3. A — Epitet to środek stylistyczny polegający na użyciu określenia (najczęściej przymiotnika lub przydawki) uwydatniającego jakąś cechę osoby, przedmiotu lub zjawiska, np. „złote słońce” czy „śmiertelna cisza”. Łatwo go pomylić z opcją B, czyli porównaniem, które jest odrębnym środkiem stylistycznym — zestawia dwa zjawiska za pomocą słów „jak”, „niby”, „niczym”, co jest zupełnie inną operacją językową niż samo określenie cechy.
- 4. C — Porównanie to figura stylistyczna, w której zestawiamy dwa elementy za pomocą słów takich jak „jak”, „jakby”, „niby” — w zdaniu C słowo „jak” wskazuje właśnie na takie zestawienie („była biała jak śnieg”). Pozostałe zdania zawierają jedynie proste stwierdzenia o śniegu, bez odnoszenia go do czegoś innego w celu zobrazowania cechy.
- 5. D — Metafora to przenośnia, w której zestawia się dwa pojęcia bez użycia słów porównujących, tworząc nowe, obrazowe znaczenie — „morze łez” nie opisuje dosłownie oceanu wody, lecz przenośnie ogromny smutek i płacz. Myląca może być opcja C — to porównanie, ponieważ zawiera słowo „jak”, które wprost zestawia dwa elementy, zamiast tworzyć między nimi przenośne połączenie.
- 6. A — Tautologia to figura stylistyczna polegająca na powtórzeniu tej samej treści innymi słowami, co sprawia, że wypowiedź nie wnosi nowej informacji, np. „masło maślane”. Nie należy jej mylić z wyliczeniem (B), które polega na wymienianiu kolejnych elementów i faktycznie wzbogaca treść, a nie ją powiela.
- 7. C — Chiazm to figura retoryczna polegająca na skrzyżowanym, odwróconym układzie elementów w dwóch równoległych częściach zdania lub tekstu – schemat AB BA, np. „Żyję, żeby jeść – nie jem, żeby żyć”. Nazwa pochodzi od greckiej litery chi (X), która wizualnie oddaje to skrzyżowanie elementów. Nie należy mylić chiazmu z powtórzeniem, bo w chiazmie nie chodzi o samo powtórzenie słów, lecz o odwrócenie ich kolejności i relacji, co tworzy efekt symetrii lustrzanej.
- 8. B — Hiperbola to figura retoryczna polegająca na celowym wyolbrzymieniu, przesadnym przedstawieniu cech lub zjawisk w celu wywołania określonego efektu stylistycznego, np. „czekałem wieczność” czy „morze łez”. Łatwo ją pomylić z litotą (opcja A), która jest jej przeciwieństwem — polega właśnie na pomniejszeniu lub niedopowiedzeniu, np. „niezły z niego sportowiec” zamiast „świetny sportowiec”.
- 9. D — Paronomazja to figura stylistyczna polegająca na zestawieniu wyrazów o podobnym brzmieniu, lecz różnym znaczeniu, np. „bez liku, bez lęku” – efekt opiera się właśnie na grze dźwiękowej między słowami. Łatwo ją pomylić z powtórzeniem (B), np. anaforą lub epiforą, które zakładają dokładne powtórzenie tego samego wyrazu lub frazy, a nie zestawienie słów jedynie podobnie brzmiących.
- 10. A — Oksymoron to zestawienie pojęć wzajemnie się wykluczających. „Żywa śmierć” łączy przeciwstawne stany: życia i śmierci. Pozostałe opcje (biały śnieg, zimna woda, gorąca kawa) to wyrażenia neutralne lub pleonazmy, nie oksymorony.
Ułóż własną kartę pracy w kilka minut
W Strefie korepetytora wybierasz zadania z banku (ponad 20 tys. pytań maturalnych), dopisujesz własne albo generujesz je z AI z Twoich notatek i drukujesz kartę z kluczem — z Twoją nazwą w stopce. Te same zadania możesz zadać uczniom online: zamknięte sprawdzają się same, a Ty widzisz odpowiedź każdego ucznia pod każdym pytaniem.
Jak użyć tej karty na lekcji
- ✓ Rozgrzewka przed analizą wiersza: pięć pierwszych zadań w 5 minut.
- ✓ Kartkówka z terminów: cała karta, 10–15 minut.
- ✓ Praca domowa: do każdego środka uczeń dopisuje własny przykład z lektury.