Sofokles
„Antygona” Sofoklesa — tragedia o sporze między zakazem władcy a tym, co bohaterka nazywa: „święte prawa boże”. Zadania obejmują treść i postaci, racje Antygony i Kreona, pieśni chóru, rolę Hajmona i Tyrezjasza oraz pojęcia tragedii antycznej.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Antygony” z odpowiedziami →
Quiz · Antygona
140 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Antygona” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Antygony” nauczyciel pyta konkretnie: jaką karę przewidywał edykt Kreona, ile razy Antygona grzebała brata i czym, dlaczego Ismena odmówiła, a potem chciała wziąć na siebie winę, czego Kreon najpierw się domyślał, co przepowiedział Tyrezjasz i kto ginie w finale, w jakiej kolejności i w jaki sposób. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do części tragedii, cytaty sprawdzone w przekładzie Morawskiego i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
Prolog, parodos, epejsodia, stasima i eksodos wg tradycyjnego podziału; wydanie Wolnych Lektur nie numeruje części, granice wyznaczają pieśni chóru. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Antygona wywołuje Ismenę z domu. Kreon kazał pochować Eteoklesa z czcią, a ciało Polinika zostawić „na pastwę ptakom”; za złamanie zakazu grozi kamienowanie. Antygona chce pogrzebać brata, Ismena odmawia: są słabymi kobietami i muszą słuchać silniejszych. Antygona idzie sama.
Chór wita słońce i sławi zwycięstwo nad wojskiem, które przyprowadził Polinik. Siedem bram strzegło siedmiu obrońców; tylko przy jednej bramie nie ma łupów, bo tam „brat na brata podniósł ramię”.
Kreon przedstawia starcom swoje zasady (dobro miasta ponad przyjaciół) i ogłasza edykt. Strażnik melduje, że ktoś posypał ciało garścią ziemi i zniknął bez śladu. Chór podsuwa, że to sprawa bogów; Kreon każe mu milczeć i oskarża strażników o przekupstwo.
Pieśń chóru o człowieku: „Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga / Dziwy człowieka potęga”. Człowiek żegluje, orze, oswaja zwierzęta, wynalazł mowę, ale nie ujdzie śmierci. Dobro albo zło zależy od tego, czy szanuje prawa i bogów.
Strażnik przyprowadza Antygonę. Opowiada, że odkopali trupa, a w południe zerwał się wicher; gdy ucichł, dziewczyna płakała nad nagim ciałem jak ptak nad pustym gniazdem, sypała suchy piasek i polewała zwłoki „potrójnym płynem”. Antygona przyznaje się i powołuje na prawa boże.
Kreon uznaje winną także Ismenę. Ismena przyznaje się do współudziału, Antygona odrzuca jej udział. Ismena przypomina, że Antygona jest narzeczoną Hajmona. Kreon każe zamknąć obie siostry w domu.
Pieśń o klątwie rodu Labdakidów: nieszczęście spada z pokolenia na pokolenie, a Zeus jest niezmienny w swojej sile.
Hajmon najpierw zapewnia ojca o posłuszeństwie, potem mówi, że miasto żałuje Antygony, i prosi, żeby Kreon ustąpił. Rozmowa zmienia się w kłótnię; Hajmon wybiega z groźbą, że ojciec więcej go nie zobaczy. Kreon uwalnia Ismenę, a Antygonę każe zamknąć żywą w skalnym lochu z odrobiną strawy.
Pieśń o potędze miłości, która „spory ty szerzysz wśród jednej rodziny”. Chór widzi Antygonę prowadzoną na śmierć i przyznaje, że sam w duszy prawie buntuje się przeciw ukazom.
Lament Antygony (kommos): idzie do grobu bez wesela, porównuje się z Niobe, wspomina ojca i matkę. Chór odpowiada, że zawiniła „w nadmiarze pychy zuchwałej”. Kreon ucina skargi i każe ją odprowadzić.
Chór przywołuje postaci uwięzione mimo królewskiego lub boskiego rodu: Danae zamkniętą w lochu obitym miedzią, króla Likurga zamkniętego przez Bakchusa w kamieniu i oślepionych synów Fineusa. Przeznaczenia nie da się uniknąć.
Ślepy Tyrezjasz, prowadzony przez chłopca, mówi o złych znakach: ptaki walczą, ogień nie chce palić ofiary, ołtarze są skalane przez psy i ptaki, które jadły ciało Polinika. Kreon oskarża go o przekupstwo. Tyrezjasz przepowiada śmierć kogoś z rodziny Kreona i odchodzi.
Kreon się łamie. Chór radzi: wyprowadzić dziewczynę z groty i pochować zmarłego. Kreon ustępuje i sam wyrusza ze sługami.
Hymn do Bakchusa, opiekuna Teb: chór prosi go o ratunek dla miasta.
Posłaniec: Hajmon nie żyje. Eurydyka słyszy relację: najpierw pochowano i spalono ciało Polinika, potem w grocie znaleziono powieszoną Antygonę; Hajmon rzucił się z mieczem na ojca, a gdy ten uciekł, przebił się sam, obejmując zmarłą. Eurydyka wychodzi bez słowa.
Kreon wnosi ciało syna. Posłaniec drugi donosi, że Eurydyka zabiła się przy ołtarzu, przeklinając męża i nazywając go dzieciobójcą. Kreon przyznaje się do winy i prosi, żeby go wyprowadzono. Chór kończy słowami o rozumie jako najwyższym skarbie.
| Antygona | Córka Edypa. Mimo edyktu grzebie brata Polinika, przed Kreonem niczego nie ukrywa. Odrzuca pomoc Ismeny, gdy ta chce współdzielić karę. Zamknięta w skalnym grobie, wiesza się na chuście. |
|---|---|
| Ismena | Siostra Antygony. W prologu odmawia pomocy, bo „próżny opór urąga rozwadze”; przed Kreonem chce jednak umrzeć razem z siostrą. Kreon ją uwalnia, uznając za niewinną. |
| Kreon | Król Teb, syn Menojka, wuj Antygony (mówi o niej: dziecko „z siostry”). Władzę objął po śmierci obu braci. Strażników i Tyrezjasza podejrzewa o przekupstwo, syna o służbę kobiecie. Ustępuje za późno i traci syna i żonę. |
| Chór tebańskich starców | Doradcy tronu jeszcze za Laiosa i Edypa. Przytakują Kreonowi, ale pierwsi sugerują, że w pochówku mają udział bogowie, i to oni ostatecznie mówią mu, jak naprawić błąd. |
| Strażnik | Pilnuje ciała Polinika. Przynosi wiadomość o pierwszym pochówku, przysięga, że więcej nie wróci, i wraca z pojmaną Antygoną. |
| Hajmon | Najmłodszy syn Kreona, narzeczony Antygony. Przekonuje ojca głosem miasta i przykładem drzewa, które się nagina. W grocie rzuca się z mieczem na ojca, potem przebija się sam przy ciele Antygony. |
| Tyrezjasz | Ślepy wróżbita prowadzony przez chłopca. Mówi, że miasto choruje z winy Kreona, i przepowiada śmierć w jego rodzinie. Chór: „Fałszu on nigdy nie zwiastował miastu”. |
| Posłaniec | Przynosi wieść o śmierci Hajmona i opowiada Eurydyce przebieg zdarzeń przy ciele Polinika i w grocie. |
| Eurydyka | Żona Kreona, matka Hajmona. Ma jedną wypowiedź: prosi o relację. Wysłuchuje jej i wychodzi bez słowa; zabija się przy ołtarzu. |
| Posłaniec drugi | Donosi Kreonowi o samobójstwie Eurydyki i o przekleństwach, które rzucała na męża. |
| Polinik | Brat Antygony, przyszedł z wygnania z wojskiem Argiwów na Teby. Zginął w pojedynku z bratem. Kreon zakazał go pochować. |
| Eteokles | Brat Antygony, poległ w obronie Teb. Kreon kazał go pochować z czcią (w przekładzie: „dzielnego w walce Eteokla”). |
| Edyp i jego żona | Rodzice Antygony, Ismeny i braci. Edyp oślepił się, gdy „się jemu błędy ujawniły”; jego żona i matka (w tekście nienazwana) powiesiła się „splecionym węzłem”. |
| Megareus | Syn Eurydyki, zmarły wcześniej. Eurydyka przed śmiercią opłakuje jego „niegdyś chwalebny” zgon i śmierć Hajmona. |
| Niobe | Postać mitu, z którą porównuje się Antygona w lamencie: córka Tantala, zamieniona w skałę. Chór przypomina, że Niobe pochodziła od bogów. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, przekład Kazimierza Morawskiego). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Antygona mówi Ismenie o zakazie i prosi o pomoc. Ismena przypomina losy rodu i odmawia: kobiety nie wygrają z mężczyzną, trzeba ulegać władzy. Antygona odpowiada, że pogrzebie brata sama, a dłużej trzeba być miłą zmarłym niż żywym.
Posłuszna będę władcom tego świata, Bo próżny opór urąga rozwadze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o powód odmowy Ismeny i porównanie postaw sióstr to stały punkt sprawdzianu; odpowiedź jest w tej jednej rozmowie.
Nowy król tłumaczy starcom, że nigdy nie uzna wroga ojczyzny za przyjaciela. Eteoklesa, obrońcę miasta, każe uczcić pogrzebem, a Polinika, który „naszedł z wygnania”, zostawić psom i ptakom.
Taka ma wola, a nie ścierpię nigdy, By źli w nagrodzie wyprzedzili prawych.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej mowy bierze się argumentacja Kreona: nauczyciel pyta, czym Kreon uzasadnia zakaz i dlaczego traktuje braci inaczej.
Strażnik długo się tłumaczy, zanim powie, że ciało ktoś przysypał ziemią. Chór sugeruje udział bogów. Kreon wpada w gniew: to buntownicy z miasta przekupili straże. Grozi strażnikom torturami i śmiercią.
Bo nie ma gorszej dla ludzi potęgi, Jak pieniądz
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwsza reakcja Kreona pokazuje, jak widzi świat: każdy sprzeciw tłumaczy zyskiem. Ten sam zarzut postawi później Tyrezjaszowi.
Chór wylicza osiągnięcia człowieka: żeglugę, rolnictwo, łowy, mowę, domy, leki. Na końcu stawia warunek: człowiek, który lekceważy prawa i bogów, staje się wrogiem ojczyzny.
Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga Dziwy człowieka potęga.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej pieśni pada pytanie o znaczenie pierwszych wersów i o funkcję chóru. Pieśń pasuje do obu stron sporu.
Antygona przyznaje się i mówi, że wiedziała o zakazie, bo „nie był tajny”. Ukazu nie ogłosił ani Jowisz (Zeus), ani Dike, więc nie może łamać praw bogów. Śmierci się nie boi; bałaby się zostawić brata bez pogrzebu.
Aby mógł łamać święte prawa boże, Które są wieczne i trwają od wieku, Że ich początku nikt zbadać nie może.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęściej cytowana mowa tragedii: podstawa pytań o prawa boskie i ludzkie i o argumenty Antygony.
Kreon twierdzi, że wróg nie stanie się miłym po śmierci; Antygona odpowiada zdaniem o miłości. Potem Ismena bierze na siebie połowę winy, a Antygona jej nie pozwala: „Wybrałaś życie — ja życia ofiarę”.
Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „kto mówi te słowa i co znaczą” jest w banku dosłownie. Druga część sceny tłumaczy, dlaczego Ismena chce umrzeć z siostrą i czemu Antygona się nie zgadza.
Hajmon mówi ojcu, że miasto po cichu chwali Antygonę. Radzi ustąpić jak drzewo nad rwącą wodą albo żeglarz, który popuszcza żagle. Kłótnia kończy się zdaniami „Marne to państwo, co li panu służy” i groźbą: „Zginie — to śmiercią sprowadzi zgon inny”.
Widzisz przy rwących strumieniach, jak drzewo, Które się nagnie, zachowa konary, A zbyt oporne z korzeniami runie.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Bank pyta o metaforę drzewa i o to, jak Hajmon próbuje przekonać ojca. Groźba Hajmona to też zapowiedź finału.
Antygona idzie do skalnego grobu. Żali się, że nie zaznała wesela ani macierzyństwa, porównuje się z Niobe. Chór zarzuca jej pychę. Na końcu pyta, jakie prawa bogów złamała, skoro za czyn prawy spotyka ją kara.
Grobie, ty mojej łożnico miłości, Mieszkanie wieczne, ciemnico sklepiona!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu Antygona przestaje być tylko nieugięta. Pytania dotyczą porównania z Niobe i tego, jak bohaterka widzi swoją śmierć.
Wróżbita opisuje złe znaki i radzi ustąpić. Kreon zarzuca mu przekupstwo. Tyrezjasz przepowiada, że Kreon odda „płód z twoich własnych poczęty wnętrzności” za trupy, i odchodzi. Kreon dopiero wtedy zmienia zdanie.
Upór jest zawsze nierozumu znakiem;
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania „co przepowiada Tyrezjasz” i „kiedy Kreon zmienia decyzję” padają zawsze; odpowiedź: po tej scenie, na radę chóru.
Kreon wnosi zwłoki Hajmona, a posłaniec drugi mówi mu o śmierci Eurydyki. Kreon nazywa siebie mordercą syna i żony i prosi sługi, żeby go wyprowadzili.
Widzicie teraz wśród jednej rodziny Ofiary, ofiar mordercę.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Sprawdzian pyta o los Kreona i o to, czego się nauczył. Tu przyznaje się do winy własnymi słowami.
Kara z edyktu według Antygony: „Kamienowaniem ukazu przestępcom” (prolog). W epejsodionie III Kreon zamienia ją na zamknięcie żywcem w skalnym lochu z odrobiną strawy, „by kaźnię pozbawić grozy i klątwy nie ściągnąć”.
Pierwszy: garść ziemi bez śladów sprawcy (epejsodion I). Drugi: suchy piasek i polanie zwłok „potrójnym płynem” z naczynia, po tym, jak strażnicy odsłonili ciało (epejsodion II).
Tyle bram Teb atakowało wojsko Polinika; przy jednej zginęli obaj bracia (parodos).
Antygona powiesiła się na muślinowej chuście, Hajmon przebił się mieczem, Eurydyka „żelazo w własnej utopiła piersi”. Żadna nie dzieje się na scenie.
Chór radzi Kreonowi najpierw wyprowadzić dziewczynę, potem pochować zmarłego. Według posłańca orszak najpierw pochował i spalił ciało Polinika, dopiero potem poszedł do grobu Antygony.
Chór zapowiada go jako „z twojego potomstwa wiekiem najmłodszy”. Drugiego syna, Megareusa, opłakuje przed śmiercią Eurydyka.
85 zamkniętych, 32 otwarte, 11 dopasowań, 8 wielokrotnego wyboru, 3 rozprawki i eseje oraz 2 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: kara, miejsce, imiona. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
Postaci, które pojawiają się na jedną scenę, i kto co mówi.
Pytania „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.
Pojęcia tragedii greckiej, symbole, paralele z mitami. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać pojęcie na konkretnym miejscu tekstu.
Sprawdzian z „Antygony” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Pełne opracowania „Antygony”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
Wprowadzenie
„Antygona” Sofoklesa jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym (podstawa programowa, Dz.U. 2024 poz. 1019).
Sofokles żył ok. 496–406 p.n.e. i obok Ajschylosa i Eurypidesa należy do trzech największych tragików starożytnej Grecji; „Antygona” jest datowana na 442 r. p.n.e. Cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Kazimierza Morawskiego (wydanie Wolnych Lektur) — w innych przekładach te same miejsca brzmią inaczej, a wróżbita nazywa się Tejrezjasz.
Miejsce akcji podaje sam tekst: „Rzecz dzieje się przed dworem królewskim w Tebach”.
Zadania dotyczą pięciu obszarów:
Typy pytań: „Zamknięte (A–D)”, „Wielokrotny wybór”, „Dopasuj”, „Otwarte”, „Wypracowanie”, „Luki w tekście”.
Przed maturą
Zacznij od: Antygona, Sofokles, Kazimierz Morawski i 26 kolejnych pozycji.
Pełna listaChronologia: 16 kroków. Postacie, m.in. Antygona, Ismena, Kreon. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu9 umiejętności do odhaczenia, od „Treść” po „Motywy i obrazy”.
Lista umiejętności12 pułapek, np. „Kreon jest po prostu zły, Antygona po prostu dobra”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
9 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Bracia Antygony zginęli w walce o Teby: Eteokles poległ w obronie miasta, Polinik najechał je z wojskiem Argiwów; zabili się nawzajem („Jeden drugiemu śmierć srogą zadaje”). Władzę obejmuje Kreon i ogłasza, że Eteokles ma być pochowany z czcią, a ciała Polinika nikt nie może pogrzebać ani opłakać — pod groźbą ukamienowania. Antygona prosi o pomoc Ismenę, ta odmawia. Strażnik donosi, że ktoś przysypał ciało ziemią; strażnicy zmiatają ziemię i po wichurze chwytają Antygonę, gdy znów sypie piasek i skrapia zwłoki „potrójnym płynem”. Antygona przyznaje się przed Kreonem: „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę”. Kreon skazuje ją na śmierć i oskarża także Ismenę, która chce teraz dzielić winę; Antygona jej tego odmawia. Hajmon, syn Kreona i narzeczony Antygony, namawia ojca do ustępstwa i odchodzi w gniewie. Dopiero potem Kreon oznajmia, że Ismenę oszczędzi („Niewinna ujdzie”), a Antygonę zamknie żywą „w skalistym lochu”. Po pożegnalnej skardze Antygony przychodzi wróżbita Tyrezjasz i zapowiada Kreonowi śmierć własnego dziecka. Kreon ustępuje za radą chóru, najpierw grzebie Polinika, potem idzie do groty — za późno: Antygona się powiesiła, Hajmon przebija się mieczem przy jej ciele, a Eurydyka, żona Kreona, zabija się na wieść o śmierci syna.
Antygona — córka Edypa, siostra Ismeny, Eteoklesa i Polinika, narzeczona Hajmona; idąc na śmierć, nazywa siebie: „księżnę ostatnią z Teb królów”. Ismena — uważa, że kobiety nie mogą walczyć z władzą („Do walk z mężczyzną niezdolne niewiasty”), ale po schwytaniu siostry chce wziąć na siebie „tej zbrodni połowę”. Kreon — władca Teb po śmierci synów Edypa, wuj Antygony; chór zwraca się do niego: „Synu Menojka”. Hajmon — najmłodszy syn Kreona. Eurydyka — żona Kreona, matka Hajmona; przed śmiercią przeklina męża jako dzieciobójcę. Tyrezjasz — niewidomy wróżbita prowadzony przez chłopca; chór mówi o nim: „Fałszu on nigdy nie zwiastował miastu”. Strażnik — przynosi wieść o przysypaniu ciała, potem przyprowadza Antygonę. Chór — tebańscy starcy, których Kreon wezwał na zebranie. O tym, co dzieje się poza sceną, opowiadają dwaj posłańcy.
Antygona nie zaprzecza, że złamała zakaz. Twierdzi, że rozkaz Kreona nie pochodzi od bogów: „Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo, / Ni wola Diki podziemnych bóstw siostry”, i że ukaz człowieka nie ma takiej siły, by mógł „łamać święte prawa boże, / Które są wieczne i trwają od wieku”. To miejsce nazywa się zwykle mową o niepisanych prawach boskich; w przekładzie Morawskiego samo słowo „niepisane” nie pada. Drugi argument to obowiązek wobec rodzeństwa („Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu”) i równość zmarłych („A jednak Hades pożąda praw równych”). Gdy Kreon mówi, że wróg i po śmierci nie stanie się miłym, odpowiada: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. Jest przekonana, że Tebańczycy myślą jak ona, lecz milczą ze strachu: „I ci tak sądzą, lecz stulają wargi”.
Kreon uzasadnia zakaz dobrem miasta: Polinik chciał Teby spalić, więc nie może być uczczony tak jak ich obrońca („nie ścierpię nigdy, / By źli w nagrodzie wyprzedzili prawych”). Uważa, że „nasze szczęście w szczęściu miasta leży”, a największym złem jest nieposłuszeństwo: „Nie ma zaś większej klęski od nierządu”. Nie chce też ustąpić kobiecie („U mnie nie będzie przewodzić kobieta”) ani uczyć się od młodszego. W dalszych scenach widać jego upór i podejrzliwość: strażników, a potem Tyrezjasza posądza o przekupstwo, o państwie mówi jak o własności („Czyż nie do władcy więc państwo należy?”), na co Hajmon odpowiada: „Marne to państwo, co li panu służy”. Po katastrofie Kreon sam ocenia swoje postępowanie: „Mój obłęd zmiażdżył to życie”.
Hajmon zaczyna od zapewnienia o posłuszeństwie („Twoim ja, ojcze!”), potem przekazuje, co po cichu mówi miasto: że Antygona „ze wszech niewiast najmniej ona winna”. Radzi ustąpić i posługuje się dwoma obrazami: drzewa nad rwącym strumieniem, które, gdy „się nagnie, zachowa konary, / A zbyt oporne z korzeniami runie”, oraz żeglarza, który za mocno naciągnął żagle i przewrócił łódź. Kreon nie chce brać nauk „u tego młokosa”, a Hajmon odchodzi z zapowiedzią: „Zginie — to śmiercią sprowadzi zgon inny”. Tyrezjasz opowiada o złych znakach przy ofierze i mówi wprost: „Tak więc chorzeje miasto z twojej winy”; radzi ustąpić, bo „Upór jest zawsze nierozumu znakiem”. Posądzony o chciwość, zapowiada Kreonowi, że odda własne dziecko „w zamianę za trupy”. Dopiero wtedy Kreon ustępuje: „Cofnę się, trudno z koniecznością walczyć”.
Chór tworzą tebańscy starcy. Pierwsza pieśń wita słońce po zwycięstwie nad najeźdźcami. Druga zaczyna się od słów „Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga / Dziwy człowieka potęga”: człowiek przepływa morze, orze ziemię, ujarzmia zwierzęta, „Wynalazł mowę”, buduje domy i zna leki na cierpienia, ale „Śmierci nie ujdzie on grotów”, a swoją siłę „Popchnie on zbrodni lub cnoty koleją” — pieśń nie jest więc samą pochwałą. Kolejne pieśni mówią o nieszczęściach spadających od pokoleń na dom Labdakidów, o potędze miłości (po kłótni Hajmona z ojcem), o Danae, Likurgu i pasierbach żony Fineusa, wreszcie wzywają na pomoc Bakchusa. Chór nie sprzeciwia się Kreonowi otwarcie, a Antygonie mówi: „Tyś zginęła z własnych win”; po wróżbie Tyrezjasza sam jednak radzi królowi ustąpić. Do chóru należą ostatnie słowa tragedii, między innymi: „Najwyższy skarb rozumu dar”.
Pojęcia te pochodzą z teorii tragedii (wiązanej z „Poetyką” Arystotelesa), a nie z samego tekstu Sofoklesa. Konflikt tragiczny — konieczność wyboru między równorzędnymi, ale przeciwstawnymi racjami, na przykład prawem boskim i ludzkim. Hybris — pycha, buta; chór w ostatniej pieśni mówi o karze bogów za „pychę słowa w człowieku”. Hamartia — wina tragiczna, błąd bohatera wynikający z mylnej oceny sytuacji. Perypetia — odwrócenie losu bohatera; posłaniec ujmuje je tak: Kreon „zdawał się godnym podziwu”, „A dziś to wszystko — stracone”. Anagnorisis — rozpoznanie, przejście od niewiedzy do wiedzy; chór mówi Kreonowi: „Późno się zdajesz poznawać, co słuszne”. Katharsis — oczyszczenie, czyli oddziaływanie tragedii na widza przez wzbudzenie litości i trwogi. Stasimon — pieśń chóru między epejsodiami, czyli częściami dialogowymi.
Tragedia grecka dopuszczała najwyżej trzech aktorów na scenie i zachowywała zasadę trzech jedności: miejsca, czasu i akcji. W „Antygonie” całość rozgrywa się w jednym miejscu, przed dworem królewskim w Tebach. Śmierci nie pokazuje się widzom: o końcu Antygony i Hajmona opowiada posłaniec, o śmierci Eurydyki — drugi posłaniec, a Kreon wchodzi, „dźwigając ciało syna”. Utwór otwiera rozmowa Antygony z Ismeną, po niej wchodzi chór; dalej sceny dialogowe przeplatają się z pieśniami chóru, a całość zamyka chór.
Grób za życia — Antygona idzie „żywa do grobowej groty” i mówi: „Anim ja zmarła, ani też przy życiu”; Tyrezjasz zarzuca Kreonowi, że żywą zamknął w grobowcu, a ciało zmarłego trzyma na ziemi. Grób jako łoże weselne — „Grobie, ty mojej łożnico miłości”; posłaniec mówi o „ślubnogrobowej łożnicy”. Niobe — Antygona porównuje się do córki Tantala, która „skamieniała w swej niemej żałobie”. Ród Labdakidów — Ismena przypomina oślepienie się ojca i samobójstwo matki, Antygona małżeństwo matki z synem; chór śpiewa, że na ten dom „Po dawnych gromach nowe godzą gromy”. Psy i ptaki — ciało Polinika zostawione im na pastwę sprawia, że skalane zostają ołtarze. Żywy trup — posłaniec mówi, że człowiek, w którym zgasła radość, „nie żyje, lecz żywym jest trupem”, i odnosi to do Kreona.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Kreon jest po prostu zły, Antygona po prostu dobra
Obie strony mają swoje racje: Kreon broni porządku w mieście po wojnie, Antygona — obowiązku wobec zmarłego brata i praw boskich.
Dlaczego: Chór przyznaje słuszność jednemu i drugiemu: „Zmarłych czcić — czcigodny czyn, / Ale godny kaźni błąd / Łamać prawo, walić rząd”. Zarazem to Kreonowi wróżbita mówi, że miasto choruje z jego winy, i to Kreon na końcu sam uznaje swoją winę.
Antygona działa w tajemnicy i wypiera się czynu
Antygona nie chce tajemnicy — Ismenie, która obiecuje milczeć, odpowiada: „O nie! Mów głośno” — a przed Kreonem od razu się przyznaje.
Dlaczego: Na pytanie Kreona odpowiada: „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę”, a o zakazie mówi: „Wiedziałam dobrze. Wszakże nie był tajny”.
Kreon od początku skazuje Antygonę na zamknięcie w grocie
Zakaz groził ukamienowaniem; o zamknięciu żywcem w skalnym lochu Kreon mówi dopiero po kłótni z Hajmonem.
Dlaczego: Kreon zostawia jej trochę pożywienia, żeby — jak mówi — „klątwy nie ściągnąć”, i dodaje: „Tak wobec dziewki zostaniem bez winy”.
Antygona zostaje stracona z rozkazu Kreona
Antygona wiesza się w grocie, zanim Kreon zdąży ją uwolnić.
Dlaczego: Posłaniec opowiada: „Dojrzym wnet dziewki, wiszącej za gardło / Ściśnięte węzłem muślinowej chusty”. Kreon najpierw pogrzebał Polinika, a dopiero potem poszedł do groty.
Hajmon ginie z ręki ojca
Hajmon zamierza się mieczem na ojca, Kreon ucieka, a wtedy Hajmon sam przebija się mieczem przy ciele Antygony.
Dlaczego: Na pytanie chóru, czy zginął z ręki ojca, czy z własnej, posłaniec odpowiada: „W gniewie na ojca mordy sam się zabił”.
Ismena pomaga siostrze pogrzebać brata
Ismena odmawia pomocy; dopiero po schwytaniu Antygony chce dzielić z nią karę, a siostra się na to nie zgadza.
Dlaczego: Antygona odpowiada jej: „Słowami świadczyć miłość — to nie miłość” oraz „Wybrałaś życie — ja życia ofiarę”. Kreon ostatecznie Ismeny nie karze.
Pieśń o człowieku to sama pochwała ludzkiej potęgi
Pieśń podziwia człowieka, ale przypomina, że nie ujdzie on śmierci i że swojej siły może użyć do zbrodni albo do cnoty.
Dlaczego: W tekście: „Śmierci nie ujdzie on grotów” oraz „Popchnie on zbrodni lub cnoty koleją”. Chór dodaje, że ojczyzna odda hołd temu, kto szanuje prawa i bogów, a jej wrogiem będzie ten, kto ich nie szanuje.
Słowa o żywym trupie Kreon mówi sam o sobie
Wypowiada je posłaniec, zanim opowie o śmierci Hajmona: człowiek, w którym zgasła radość, „nie żyje, lecz żywym jest trupem”.
Dlaczego: Kreon mówi o sobie inaczej — że jest tym, „co mniej jestem, jak niczem”, i prosi, by nie musiał ujrzeć następnego dnia.
Katharsis przeżywa Kreon
Katharsis to oddziaływanie tragedii na widza — przez litość i trwogę. Kreon przeżywa rozpoznanie własnej winy.
Dlaczego: Kreon mówi: „Ja bo nieszczęsny, ja twej śmierci winny”, a chór wcześniej stwierdza: „Późno się zdajesz poznawać, co słuszne”.
Tyrezjasz od razu przekonuje Kreona
Kreon najpierw zarzuca wróżbicie chciwość; ustępuje dopiero po groźnej wróżbie i za radą chóru.
Dlaczego: Kreon do Tyrezjasza: „Bo cech wasz cały łapczywy na zyski”. Po odejściu wróżbity pyta chór: „Cóż tedy czynić? Mów, pójdę za radą”.
Antygona pochodzi z rodu Atrydów
Antygona jest córką Edypa, z rodu Labdakidów.
Dlaczego: Chór śpiewa o gromach spadających „w Labdakidów domy”. Atrydzi to inny ród mitologiczny — Agamemnona i Menelaosa.
Eteokles i Polinik zginęli z rąk wrogów
Bracia zabili się nawzajem: Eteokles bronił Teb, Polinik je najechał.
Dlaczego: Chór o tej walce: „Gdzie brat na brata podniósł ramię, / Tam obok trupa poległ trup”. Od ich śmierci zaczyna się władza Kreona i jego zakaz.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Egzamin ustny
Zadania z listy jawnych zadań do części ustnej w latach 2026–2028 przy pozycji: Sofokles, „Antygona”. Pierwsze zadanie w zestawie, który losujesz na egzaminie, pochodzi z tej listy.
Prawa boskie a prawa ludzkie. Omów zagadnienie na podstawie „Antygony” Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyCzłowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie „Antygony” Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyŹródło: Zadania jawne CKE na egzamin ustny 2026–2028 (komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r.). Treść zadań przepisana dosłownie. Wszystkie pytania: matura ustna z polskiego – pytania jawne.
Przykłady z bazy
Poniżej 5 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Ułóż wydarzenia po kolei: śmierć braci → zakaz Kreona → rozmowa sióstr → pierwsze przysypanie ciała → schwytanie Antygony → spór z Kreonem → Ismena chce dzielić winę → rozmowa Hajmona z ojcem → wyrok zamknięcia w lochu → pożegnanie Antygony → Tyrezjasz → ustępstwo Kreona → pogrzeb Polinika → grota → śmierć Antygony, Hajmona i Eurydyki.
Przy każdej postaci zapisz jedno zdanie o tym, czego chce, i jeden cytat, który to pokazuje: Antygona, Ismena, Kreon, Hajmon, Tyrezjasz, Eurydyka, strażnik, chór.
Racje Antygony i Kreona wypisz w dwóch kolumnach i do każdej dopisz słowa z tekstu, na przykład „A jednak Hades pożąda praw równych” i „Nie ma zaś większej klęski od nierządu”.
Cytaty podawaj w brzmieniu przekładu, który czytasz. U Morawskiego: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”, „Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga / Dziwy człowieka potęga”, „Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo”.
Pojęcia (hybris, hamartia, perypetia, anagnorisis, katharsis) łącz z konkretnym miejscem tekstu i pamiętaj, że katharsis dotyczy widza, a nie bohatera.
Sprawdzaj, kto wypowiada dane słowa: o żywym trupie — posłaniec, o mieście chorym z winy Kreona — Tyrezjasz, o państwie służącym tylko panu — Hajmon, końcową naukę o rozumie — chór.
FAQ
Wiedza z działu „Antygona” przyda Ci się też tutaj:
140 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
