„Powrót posła” to komedia w trzech aktach Juliana Ursyna Niemcewicza (1758–1841), posła na Sejm Czteroletni (1788–1792). Autor pisał ją w czwartym kwartale 1790 r.; premiera odbyła się 15 stycznia 1791 r. w Warszawie, niespełna cztery miesiące przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja. Utwór uchodzi za pierwszą polską komedię polityczną.
Miejsce i czas: „Scena na wsi u Podkomorstwa”, a pod spisem osób autor zaznacza: „Suponuje się, że rzecz się odprawia podczas limity przed zebraniem się nowego wyboru posłów na Sejm 1790 roku”. Wszystko dzieje się jednego dnia – od śniadania do zapowiedzi wesela.
Osoby: Podkomorzy i Podkomorzyna; ich syn Walery, poseł („amant Teresy”); Starosta Gadulski, „koligat Podkomorzyny”; Starościna, „żona jego z powtórnego małżeństwa”; Teresa, córka Starosty z pierwszego małżeństwa, „wychowana u Podkomorstwa”; Szarmancki, „kawaler modny zalecający się do Teresy”; Agatka, pokojowa Podkomorzyny; lokaj Jakub; Kozak Szarmanckiego. Akt I.
Jakub i Agatka rozmawiają o gościach: Starosta poprzedniego wieczoru zanudził wszystkich gadaniem („Prawdziwyż to gaduła!”), jego druga żona jest „Mniej od pierwszej rozsądna, lecz za to modniejsza”, a Szarmancki zamyśla o pannie Teresie.
Przy śniadaniu Starosta przepowiada, że wojna potrwa „lat osiemnaście i dziewięć miesięcy”, i spiera się z Podkomorzym o przymierze, liberum veto i sejm gotowy. Przychodzi list: sejm zawiesił obrady i Walery wraca. Podkomorzy mówi wtedy: „Dom zawsze ustępować powinien krajowi”. Rozgniewany sporem Starosta oświadcza: „Syn jego mojej córki pewnie mieć nie będzie”.
Lokaj przynosi bilecik Starościny („głowa źle mi robiła przez noc całą”), co daje Podkomorzemu powód do krytyki cudzoziemskiego wychowania. Szarmancki zaleca się do Teresy, obiecując jej stajnię, mody i życie w Warszawie; Teresa odpowiada: „Lecz ja spokojne życie nad przepych przekładam”.
Zostawszy sam, Szarmancki zdradza cel: „Parę milijoników dobrze jest zacapić, / Przynajmniej długi człeka nie będą już trapić”. Akt kończy przyjazd Walerego. Akt II. Teresa i Walery zapewniają się o wierności; Walery zrzeka się posagu („Niech je zatrzyma, ale niech mi odda ciebie”), a Teresa daje mu pas, który szyła ukradkiem.
Szarmancki, dawny kolega Walerego z konwiktu, opowiada o roku za granicą: w Paryżu czasu rewolucji nudził się, w Anglii kupował sprzączki i oglądał wyścigi. Walery przypomina mu o obowiązkach obywatela. Szarmancki chwali się portretami i listami kobiet, a na koniec pokazuje portret Teresy; wzburzony Walery żąda jego zwrotu. Wchodzi Starościna.
Zwierza się Szarmanckiemu z miłości do zmarłego Szambelana i daje mu do przeczytania elegię na jego śmierć, po czym zapewnia: „Że Teresa już jego”. Sama czyta „Noce” Younga. W rozmowie z mężem ręczy, że Szarmancki nie chce posagu („Nie myśli o posagu, gdy kto kocha szczerze”), i wymusza omdleniem obietnicę: „Jutro Żyda wypędzę, i kaskadę zrobię”. Akt III.
Agatka wyjaśnia Teresie, że Szarmancki sprowadził potajemnie malarza z Warszawy i kazał mu odmalować jej portret; malarz, któremu nie zapłacił, rozgłosił sprawę. Walery przeprasza Teresę za podejrzenia. Podkomorzyna obiecuje wstawić się za młodymi.
Starosta gorszy się rozmowami o sukcesji i wychwala wolną elekcję, a prośby Podkomorstwa i Walerego odrzuca: „Dla Szarmanckiego córka moja przyrzeczona”. Gdy jednak Szarmancki pyta: „Jak wielki będzie posag, i czyli gotowy?”, Starosta odprawia go („Takiemu paniczowi nie oddam twej ręki”). Walery odbiera portret.
Starosta wciąż nie chce Walerego za zięcia i ustępuje dopiero na prośbę żony. W ostatniej scenie Jakub i Agatka proszą o pozwolenie na ślub, a Podkomorzy nadaje wolność Jakubowi i całej swojej włości. Forma. Komedia jest pisana trzynastozgłoskowcem o rymach parzystych; prozą napisany jest tylko bilecik Starościny. Po premierze.
Trzy dni później poseł kaliski Jan Suchorzewski oskarżył autora na obradach sejmu m.in. o wyśmiewanie prawa wolnej elekcji; posłowie przyjęli to śmiechem. W Staroście Gadulskim dopatrywano się w Warszawie portretu Mikołaja Piaskowskiego, przeciwnika reform. Cytaty podajemy za wydaniem Wolnych Lektur.
