Powrót posła — zadania maturalne

Jak zbudowany jest „Powrót posła”

Akty i sceny

Podtytuł: „Komedia w 3 aktach”. Akt I ma 9 scen, akt II 9, akt III 7 — razem 25. Akt I to poranek i przyjazd Walerego, akt II rozmowy zakochanych, portrety Szarmanckiego i romansowe żale Starościny, akt III rozstrzygnięcie: Starosta odprawia Szarmanckiego i zgadza się na ślub Teresy z Walerym. W wydaniu Wolnych Lektur szósta scena aktu III ma omyłkowy nagłówek „SCENA IV”.

Miejsce i czas akcji

Pod listą osób: „Scena na wsi u Podkomorstwa.” i uwaga, że rzecz się dzieje „podczas limity przed zebraniem się nowego wyboru posłów na Sejm 1790 roku”. Limita to przerwa w obradach: sejm zawiesił pracę, więc poseł wraca do domu. Walery przyjeżdża w akcie I, sc. IX, na obiad.

Trzy jedności (klasycyzm)

Miejsce: cała sztuka dzieje się w domu Podkomorstwa, nikt nie wyjeżdża. Czas: jeden dzień — Jakub nakrywa do śniadania, bo „będzie podobno godzina dziesiąta”, przed aktem II mija obiad („godzin już kilka upływa”), a w finale Starosta każe wesele odprawić „przy świécy”, Starościna obiecuje przyjść „koło północy”. Akcja: jeden wątek, czyli komu Starosta odda Teresę; spory polityczne toczą się przy tej sprawie i ją rozstrzygają (Starosta nie chce zięcia, który ma inne zdanie o sejmie).

Wiersz i język

Komedia pisana wierszem: trzynastozgłoskowiec, rymy parami („Imość panna Agatka niech się trochę krząta, Już to będzie podobno godzina dziesiąta”). Starościna wtrąca francuskie zwroty („Parlez plus bas”, „La tête me fait mal”, „Je suis mal, je me meurs!”) i spolszczenia typu „attandrisuje”, „suwniry”, „frisson”. Kozak mówi po rusku: „Jej Bohu, ne znaju.”

Komedia polityczna

Połowa dialogów to spór o państwo: liberum veto, „sejm gotowy”, przymierze z sąsiadem, sukcesja tronu i wolna elekcja. Postaci układają się w pary: Podkomorzy – Starosta (reformator i sarmata), Podkomorzyna – Starościna (matka-obywatelka i dama modna), Walery – Szarmancki (poseł i fircyk). Wątek miłosny jest ramą: kto dostanie Teresę, ten wygrywa. Nazwiska mówią: Gadulski gada bez końca, Szarmancki (z francuskiego charmant, czarujący) chce czarować.

Tytuł

Posłem jest Walery, syn Podkomorstwa. Ojciec czyta list: „chwalebna ich praca Zawieszona na chwilę i syn mój powraca” (akt I, sc. II). Sam powrót to akt I, sc. IX; reszta sztuki pokazuje, jak poseł-reformator jest przyjmowany w domu, gdzie siedzi przeciwnik reform.

Happy end

Kończą się trzy sprawy naraz: Teresa dostaje Walerego, Jakub Agatkę, a Podkomorzy daje wolność wsi: „Ciebie i włość mą całą wolnością nadaję”. Starosta nie zmienia poglądów. Ustępuje żonie, bo boi się, że „Zaraz zemdleje albo zechce się rozwodzić”, i stawia warunek: Walery nie będzie uczył jego wnuków swoich zdań.

Sejm Czteroletni i premiera (spoza tekstu)

Sejm obradował w latach 1788–1792 i uchwalił Konstytucję 3 maja, która zniosła liberum veto i wolną elekcję. W 1790 roku wybrano drugi komplet posłów, który dołączył do dawnych; do tego nawiązuje Podkomorzy: „Z dawnym wyborem wkrótce nowy się połączy”. Przymierze, o którym mówi Podkomorzy („Zawarliśmy z potężnym sąsiadem przymierze”), to sojusz z Prusami (traktat z 1790 r.). Niemcewicz był posłem inflanckim ze stronnictwa patriotycznego; komedię wystawiono w Warszawie w styczniu 1791 roku jako głos w sporze o reformy.

Chronologia: 18 kroków po scenach

Akt i scena wg wydania Wolnych Lektur. Szósta scena aktu III ma tam omyłkowy nagłówek „SCENA IV” — liczymy ją jako sc. VI. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

1. 1
   akt I, sc. I

   Jakub i Agatka szykują śniadanie. Jakub skarży się na Starostę: poprzedniego wieczoru gadał o sejmie i wojnach, aż wszyscy posnęli, i „na schodach dokończył ostatka swej mowy”. Agatka opisuje Starościnę, która zawsze narzeka i „patrzy na miesiąc”.

2. 2
   akt I, sc. I

   Agatka opowiada, że Szarmancki chciał ją na schodach pocałować; złapała go za włosy i w ręku został jej „warkocz przyprawiony”. Podejrzewa, że fircyk myśli o pannie Teresie. Jakub oświadcza się Agatce; ona odrzuciła podstarościego z kańczugiem nad łóżkiem, bo „Ten będzie moim mężem kto mi się podoba”.

3. 3
   akt I, sc. II

   Przy kawie Starosta przepowiada, że wojna potrwa „lat osiemnaście i dziewięć miesięcy”. Podkomorzy cieszy się z przymierza „z potężnym sąsiadem”, Starosta uważa, że Polska nie powinna się z nikim łączyć, a najwyżej z kimś dalekim: z Hiszpanią, Portugalią, Ameryką. Jakub przynosi list: Walery wraca dziś do domu.

4. 4
   akt I, sc. II

   Starosta z płaczem żałuje liberum veto i dawnych sejmów, Podkomorzy odpowiada, że zrywanie sejmów zgubiło kraj. Spór o „sejm gotowy”: Starosta chce sejmu raz na dwa lata, „o świętym Michale”, na sześć niedziel. Na koniec grozi: „Syn jego mojej córki pewnie mieć nie będzie”.

5. 5
   akt I, sc. III

   Lokaj przynosi bilet Starościny: „głowa źle mi robiła przez noc całą”. Podkomorzyna tłumaczy, że to kalka z francuskiego. Podkomorzy wygłasza mowę o modnym wychowaniu, po którym Polak „Wie dobrze kto jest Vestris, nie wie kto Batory”. Starosta przyznaje, że drugą żonę wziął, bo „była posażna”.

6. 6
   akt I, sc. IV–V

   Teresa wita ojca i gospodarzy. Starosta mówi, że wolałby syna, bo córka weźmie posag. W monologu Teresa zdradza, że kocha Walerego od dzieciństwa, a rodzice jej tego zakazują.

7. 7
   akt I, sc. VI–VII

   Szarmancki wraca z nieudanego polowania i żali się na kasztanka z wywichniętą nogą. Oświadcza się Teresie: obiecuje życie w Warszawie, mody z Paryża i meble ze sklepu Hampla i Rezlera. Teresa odmawia. Sam na sam Szarmancki wierzy, że Teresa go kocha, i liczy: „Parę milijoników dobrze jest zacapić”, bo ma długi.

8. 8
   akt I, sc. VIII–IX

   Walery przyjeżdża. Matka ściska go w progu, ojciec mówi, że widzi w nim obywatela. Starosta drwi z sejmu: „Mądre prace waćpanów tak sławne po świecie?”. Podkomorzy opowiada o młodszych synach: jeden służy w wojsku, drugi zasiada w komisji cywilnej.

9. 9
   akt II, sc. I–III

   Teresa i Walery wreszcie rozmawiają sami. Walery zapowiada, że zrzeknie się majątku Starosty, byle dostać Teresę. Wezwana przez macochę Teresa daje mu pas, który w nocy uszyła ukradkiem.

10. 10
    akt II, sc. IV

    Szarmancki rzuca się Waleremu na szyję jako kolega z konwiktu. Opowiada o sobie: rzucał każdy urząd, po śmierci ojca wyjechał do Paryża, wypędziła go rewolucja, w Anglii był trzy niedziele i kupował sprzączki. Latem w Warszawie jeździł po ogrodach i łajał sejm „w Saskim ogrodzie”. Walery przypomina mu obowiązki obywatela.

11. 11
    akt II, sc. V

    Kozak wyciąga z szarawarów portrety, włosy i pierścionki. Szarmancki wymienia kochanki z imienia i uczy Walerego: „Nie kochaj nigdy”. Na końcu pokazuje portret Teresy. Walery sięga po broń i żąda wyjaśnień.

12. 12
    akt II, sc. VI–VIII

    Wchodzi Starościna, ucisza Walerego po francusku; ten wychodzi. Starościna zwierza się Szarmanckiemu z miłości do zmarłego Szambelana, Szarmancki czyta elegię na jego śmierć. Starościna obiecuje mu Teresę. Sama czyta „Noce” Junga.

13. 13
    akt II, sc. IX

    Starosta gani „diabelskie książki”, żona grozi rozwodem, więc on szybko łagodnieje, bo straciłby połowę dochodu. Starosta zapowiada, że córce „nie dam i szeląga”; gdy żona zapewnia, że Szarmancki nie chce posagu, zgadza się na niego. Potem żona żąda zniesienia karczmy i zrobienia kaskady, mdleje, a mąż krzyczy jej do ucha, że jutro to zrobi.

14. 14
    akt III, sc. I–III

    Agatka mówi Teresie, że Szarmancki kazał malarzowi z Warszawy potajemnie namalować jej portret i nie zapłacił mu, a malarz rozgłosił sprawę. Teresa wyjaśnia to Waleremu. Walery chce pojedynku, Teresa uważa, że Szarmancki jest godzien „pogardy”, nie zemsty.

15. 15
    akt III, sc. IV

    Podkomorzyna obiecuje zakochanym, że pójdzie do Starosty i przypomni mu, że jest ojcem.

16. 16
    akt III, sc. V

    Starosta wita Walerego słowami „mój legislatorek” i oburza się, że sejm mówi o sukcesji tronu. Opowiada, jak w Radomiu szlachta pocięła szablami panicza, który mówił przeciw wolnej elekcji, i wylicza, co elekcja daje szlachcicowi. Podkomorzyna przypomina dawną obietnicę; Starosta mówi, że była „tylko słowy”, i wytyka Podkomorzemu mały majątek. Walery zrzeka się posagu, ale Starosta nie chce zięcia, który ciągle mu się sprzeciwia i uczy logiki.

17. 17
    akt III, sc. VI

    Starosta ogłasza ślub Teresy z Szarmanckim jeszcze dziś: indult jest, kanonik mieszka o milę. Szarmancki żąda intercyzy i posagu „na piśmie, nie słowy”. Starosta chwyta się za głowę i odprawia go. Walery odbiera portret. Teresa na kolanach prosi ojca o Walerego, wstawiają się Podkomorstwo i w końcu Starościna. Starosta ustępuje: „Róbcie sobie, co chcecie…”.

18. 18
    akt III, sc. VII

    Jakub prosi o zgodę na ślub z Agatką. Podkomorzy się zgadza i daje wolność Jakubowi i całej wsi. Jakub obiecuje, że nie porzucą pana. Starosta chce wesela po staremu, z winem, moździerzami i mazurkiem, a Starościna przyjdzie na chwilę koło północy, bo wcześniej to „n'est pas du bon ton”.

Kto jest kim

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

Liczby, które trzeba pamiętać

Jak wyglądają pytania: 79 zadań z „Powrotu posła” w banku

20 zamkniętych, 15 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru, 2 rozprawki, 1 dopasowanie i 1 wiązka zadań do fragmentu tekstu. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.