Sofokles
„Król Edyp” Sofoklesa — tragedia grecka z V w. p.n.e. o władcy Teb, który szukając zabójcy Lajosa, odkrywa prawdę o sobie. Zadania obejmują: przebieg akcji, postaci, przepowiednie i los, ironię tragiczną, motyw ślepoty i widzenia, budowę tragedii oraz pojęcia z „Poetyki” Arystotelesa. Cytaty na stronie pochodzą z przekładu Kazimierza Morawskiego.
Lektura uzupełniająca — nie jest obowiązkowa na maturze
W wypracowaniu nie zastąpi lektury obowiązkowej, ale możesz ją omówić jako drugi utwór literacki.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 42; Informator CKE (PP), s. 31.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Króla Edypa” z odpowiedziami →
Quiz · Król Edyp
145 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Król Edyp” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Test z „Króla Edypa” sprawdza, czy wiesz, co wydarzyło się w której części dramatu. Padają pytania: co przywiózł Kreon z Delf, kto pierwszy nazwał Edypa mordercą, gdzie zginął Lajos i ilu ludzi z nim jechało, kim byli przybrani rodzice Edypa, co przyniósł posłaniec z Koryntu, czym Edyp się oślepił i jak zginęła Jokasta. Do tego terminy: ironia tragiczna, perypetia, rozpoznanie, stasimon, rola chóru. Tu masz przebieg tragedii z odesłaniem do epejsodionu, cytaty sprawdzone w przekładzie Morawskiego i pytania z naszego banku.
Prolog, epejsodiony, stasimony i exodos wg wydania Wolnych Lektur (przekład Kazimierza Morawskiego); zakresy wersów za wstępem tłumacza. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Przed pałacem siedzą błagalnicy z gałązkami. Kapłan Zeusa opisuje zarazę: giną zboża, bydło, kobiety rodzą martwe dzieci. Przypomina, że Edyp już raz uratował miasto, uwalniając je od Sfinksa. Edyp mówi, że wysłał do wyroczni pytyjskiej Kreona, brata Jokasty.
Kreon wraca z wieńcem wawrzynu. Febus każe usunąć z kraju zmazę: wypędzić zabójcę Lajosa albo okupić mord mordem. Lajos zginął w podróży; ocalał jeden świadek, który mówił o wielu zbójcach. Śledztwa nie prowadzono, bo Teby zajął wtedy Sfinks. Edyp bierze sprawę na siebie, także dlatego, że zabójca mógłby napaść i jego.
Chór starców wzywa Zeusa, Palladę, Artemidę, Febusa i Bakchusa. Obraz miasta: trupy na ulicach, których nikt nie opłakuje, matki umierające w połogu.
Edyp ogłasza wyrok: kto zna zabójcę, ma go wskazać; sprawca może bezpiecznie opuścić kraj. Na zabójcę rzuca klątwę: nikt nie może go przyjąć pod dach ani dopuścić do ofiar. Klątwa ma dotknąć także jego samego, gdyby morderca mieszkał w jego domu. Tym, którzy nie pomogą, życzy nieurodzaju i bezdzietności.
Chór radzi wezwać Tyrezjasza; Edyp już dwa razy posłał po niego za radą Kreona. Ślepy wróżbita nie chce mówić. Edyp oskarża go o udział w zbrodni, więc Tyrezjasz mówi wprost: to Edyp jest mordercą. Edyp uznaje to za spisek Kreona. Tyrezjasz odchodzi, zapowiadając, że zabójca okaże się Tebańczykiem, ślepcem, żebrakiem, bratem własnych dzieci i mężem matki.
Chór nie wie, komu wierzyć. Nie potępi Edypa, dopóki prawda nie wyjdzie na jaw, bo pamięta, jak Edyp ocalił miasto, gdy gościł w nim „potwór skrzydlaty”.
Kreon broni się przed zarzutem spisku: ma wszystkie korzyści władzy bez jej ciężaru, więc po co mu tron. Proponuje sprawdzić w Delfach, czy wiernie przekazał odpowiedź boga. Edyp żąda jego śmierci, nie wygnania. Wchodzi Jokasta; ona i chór wypraszają dla Kreona spokój.
Jokasta chce dowieść, że wróżby kłamią. Lajosowi przepowiedziano śmierć z ręki syna, a zabili go obcy zbójcy na rozstaju trzech dróg; dziecko z przebitymi kostkami porzucono w górach, „gdy trzeci dzień świtał”. Słowa o „troistym rozdrożu” niepokoją Edypa. Pyta o miejsce (Focyda, zbieg dróg z Delf i Daulidy), czas (krótko przed jego przybyciem), wygląd Lajosa i orszak (pięciu ludzi, jeden wóz).
Edyp opowiada swoją historię: syn Polybosa i Merope z Koryntu, na uczcie pijany gość nazwał go podrzutkiem, w Delfach usłyszał, że zabije ojca i poślubi matkę, więc nie wrócił do Koryntu. Na rozstaju zabił starca na wozie i jego ludzi. Ostatnia nadzieja: ocalały sługa mówił o wielu zbójcach. Jokasta posyła po niego na wieś.
Chór śpiewa, że pycha rodzi tyranów, i skarży się, że ludzie przestają wierzyć wyroczniom: „I Apollo już bez części! Wniwecz idą wiary”.
Jokasta, która przed chwilą drwiła z wróżb, idzie z wieńcami i kadzidłem modlić się do Apollina. Przychodzi posłaniec z Koryntu: Polybos umarł ze starości, a mieszkańcy Istmu chcą Edypa na króla. Edyp czuje ulgę, ale boi się jeszcze drugiej części wróżby, dopóki żyje Merope.
Posłaniec uspokaja go: Polybos nie był jego ojcem. Sam dostał niemowlę na Kiteronie od pasterza z domu Lajosa i zdjął mu pęta z przebitych stóp. Chór rozpoznaje w tym pasterzu sługę, po którego już posłano. Jokasta błaga Edypa, by przestał pytać, i wybiega. Edyp myśli, że wstydzi się jego niskiego pochodzenia, i nazywa siebie synem losu.
Chór ma nadzieję, że Edyp urodził się na Kiteronie z jakiegoś boga i nimfy: Pana, Apolla, Bakchusa albo boga z Kyllene.
Stary sługa Lajosa nie chce mówić. Posłaniec przypomina mu, jak przez trzy lata wypasali razem trzody na Kiteronie. Edyp grozi mu batem i każe skrępować. Sługa wyznaje: dziecko pochodziło z domu Lajosa, dała mu je Jokasta, by je zabił, bo bała się wróżby. Oddał je z litości. Edyp rozumie wszystko i wbiega do pałacu.
Chór: życie ludzkie to „cień cienia”, los Edypa każe nikogo nie nazywać szczęśliwym. Przypomina, jak Edyp pokonał Sfinksa i został królem.
Posłaniec domowy relacjonuje: Jokasta zamknęła się w sypialni, wzywała zmarłego Lajosa i powiesiła się. Edyp wyważył drzwi, zdjął ją, wyrwał z jej szaty złote sprzączki i wbijał je sobie w oczy.
Ślepy Edyp wychodzi i lamentuje. Obwinia Apollina, ale oczy przebił własną ręką. Prosi, by go ukryto, zabito albo wrzucono do morza. Kreon, teraz stróż kraju, przychodzi bez wyrzutów. Edyp prosi o wygnanie, o pogrzeb Jokasty i o opiekę nad córkami. Kreon przyprowadza Antygonę i Ismenę, ale w sprawie wygnania chce najpierw zapytać boga. Zabiera dzieci i każe Edypowi wejść do domu. Chór kończy przestrogą, że nikogo nie wolno nazwać szczęśliwym przed końcem życia.
| Edyp | Król Teb, który przybył z Koryntu i uwolnił miasto od Sfinksa, za co dostał tron i Jokastę. Prowadzi śledztwo do końca, choć wszyscy każą mu przestać. Porywczy: Tyrezjasza i Kreona oskarża o spisek. Imię dostał „od nóg nabrzmiałych” (posłaniec z Koryntu). |
|---|---|
| Jokasta | Królowa, wdowa po Lajosie, żona Edypa, siostra Kreona. Chce dowieść, że wróżby kłamią, a jej opowieść o rozdrożu naprowadza Edypa na trop. Domyśla się prawdy wcześniej niż Edyp, błaga go, by przestał pytać, i odbiera sobie życie. |
| Kreon | Syn Menojka, brat Jokasty. Przywozi wyrocznię z Delf, oskarżony o spisek broni się, że nie pragnie tronu. W exodosie przejmuje władzę i nie urąga Edypowi. Edyp prosi go o opiekę nad córkami. |
| Tyrezjasz | Ślepy wróżbita, prowadzony przez chłopca. Zna prawdę i nie chce jej wyjawić. Sprowokowany mówi Edypowi, że to on jest mordercą, i przepowiada mu ślepotę i tułaczkę. O sobie: „Nie twoim jestem sługą, lecz Apolla”. |
| Kapłan | Kapłan Zeusa, mówi w prologu w imieniu błagalników. Opisuje zarazę i prosi Edypa o ratunek. |
| Chór Teban | Tebańska starszyzna. Współczuje Edypowi i jest mu wdzięczny za ocalenie przed Sfinksem, ale w sporze o wyrocznie staje po stronie bogów. |
| Posłaniec z Koryntu | Dawny pasterz, który na Kiteronie dostał niemowlę od sługi Lajosa i zaniósł je do bezdzietnego Polybosa. Przychodzi z wieścią o śmierci Polybosa, licząc na nagrodę, i nieświadomie odsłania pochodzenie Edypa. |
| Sługa Lajosa | Pasterz urodzony w domu Lajosa (nie kupiony niewolnik). Dostał od Jokasty dziecko do zabicia i oddał je z litości. To on przeżył napad na rozdrożu i po objęciu rządów przez Edypa poprosił o odesłanie na wieś. |
| Posłaniec domowy | Sługa z pałacu. W exodosie opowiada o śmierci Jokasty i o tym, jak Edyp się oślepił. |
| Antygona i Ismena | Małe córki Edypa i Jokasty. Kreon przyprowadza je w exodosie; nic nie mówią. Edyp prosi Kreona, by się nimi zaopiekował. Synów Edyp wspomina bez imion: „są oni mężami”. |
| Lajos | Dawny król Teb, syn Labdaka, pierwszy mąż Jokasty i ojciec Edypa. Zginął w podróży (Kreon: „Wyszedł on z kraju pielgrzymem”) na rozstaju w Focydzie. Według Jokasty był smagły, siwiejący i postawą podobny do Edypa. |
| Polybos i Merope | Król Koryntu i jego żona (Edyp mówi o niej „Merope z Dorydy”). Bezdzietni, wychowali Edypa jako syna. Śmierć Polybosa w epejsodionie III uruchamia ostatnią część śledztwa. |
| Sfinks | Potwór, który nękał Teby. Edyp nazywa go „zwierz ów śpiewotwórczy”, chór w stasimonie IV mówi o dziewicy „Ostrzem zbrojną szponów”; Edyp rozwiązał jego zagadkę „ducha przewagą”. Treści zagadki dramat nie podaje. |
| Apollo (Febus, Loksjas) | Bóg wyroczni delfickiej. To on przez Kreona każe ukarać zabójcę Lajosa, a Edyp po oślepieniu mówi, że to Apollo sprawił jego mękę. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, przekład Kazimierza Morawskiego). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Kreon wraca z Delf. Febus każe oczyścić kraj ze zmazy, czyli znaleźć zabójcę Lajosa. Edyp nigdy Lajosa nie spotkał i przysięga, że wyjaśni sprawę od początku.
Wypędzić trzeba, lub mord innym mordem Okupić, krew ta ściąga na nas burze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o przyczynę zarazy i o to, co nakazała wyrocznia, otwiera prawie każdy test. Bez tej sceny nie da się wytłumaczyć, po co w ogóle zaczyna się śledztwo.
Edyp publicznie przeklina nieznanego mordercę: ma żyć w nędzy i wzgardzie, nikt nie może go przyjąć pod dach. Na koniec rozciąga klątwę na siebie, gdyby zabójca mieszkał w jego domu.
I zaklnę dalej, że gdyby osiadły Z moją się wiedzą w mym odnalazł domu, Aby te klątwy na mą głowę spadły.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęstszy przykład ironii tragicznej w pytaniach otwartych. Widz wie, że Edyp przeklina samego siebie, on jeszcze nie.
Wróżbita zaczyna od skargi, że wiedza szkodzi wiedzącym, i prosi, by go puszczono do domu. Dopiero gdy Edyp oskarża go o udział w zbrodni, Tyrezjasz odpowiada: „Którego szukasz, ty jesteś mordercą”.
Biada, o biada tej wiedzy, co szkodę Niesie wiedzącym; znam ja to zbyt dobrze
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Bank ma osobne pytanie o te słowa, a na teście pada „dlaczego Tyrezjasz początkowo milczy”. Odpowiedź jest w tekście: wie, że prawda zniszczy Edypa.
Edyp szydzi, że Tyrezjasz jest „ślepym na uchu, oczach i ślepym na duchu”. Wróżbita odwraca zarzut i zapowiada, że wzrok Edypa „się zaćmi”.
Z mojej ślepoty, patrzysz a nie widzisz Nędzy twej, nie wiesz z kim życie ci schodzi, Gdzie zamieszkałeś i kto ciebie rodzi.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Motyw widzenia i ślepoty to najczęstszy temat pytań interpretacyjnych. Ta wymiana zdań daje gotowy dowód z tekstu.
Oskarżony o spisek z Tyrezjaszem Kreon wylicza, co ma bez panowania: cześć, pochlebców, wpływy. Radzi sprawdzić w Delfach, czy wiernie przekazał słowa boga. Edyp mimo to żąda jego śmierci.
Jam tedy nigdy nie marzył, by królem Być raczej niżli królewskie mieć życie
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „o co Edyp niesłusznie oskarża Kreona” jest w banku. Scena pokazuje też porywczość Edypa, potrzebną do charakterystyki.
Jokasta chce uspokoić męża: wróżba dla Lajosa się nie spełniła, bo zabili go zbójcy na rozdrożu, a syna porzucono w górach. Jedno słowo o rozdrożu wystarcza, żeby Edyp zaczął wypytywać o miejsce, czas i wygląd Lajosa.
Słyszałem, tak mi się zdaje, że Lajos Legł, gdzie potrójne rozchodzą się drogi?
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To moment, w którym Edyp pierwszy raz sam podejrzewa siebie. Na teście: „gdzie zginął Lajos” i „jak Jokasta próbuje uspokoić Edypa”.
Edyp opowiada, jak na uczcie w Koryncie usłyszał, że jest podrzutkiem, jak w Delfach dostał straszną przepowiednię i uciekł. Na rozdrożu woźnica spychał go z drogi, starzec z wozu uderzył go ościeniem w głowę, a Edyp zabił jego i jego ludzi.
Oddałem z lichwą; ugodzon kosturem Runął on na wznak ze środka siedzenia.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania „dlaczego Edyp opuścił Korynt” i „dlaczego ucieczka przed wróżbą ją spełniła” mają odpowiedź w tej jednej mowie.
Posłaniec chce uwolnić Edypa od lęku przed Merope i mówi mu, że nie jest synem Polybosa: sam dostał go jako niemowlę od pasterza Lajosa. Jokasta już rozumie. Jej ostatnie słowa do Edypa: „Nieszczęsny, niech byś nie wiedział, kim jesteś”.
Polybos tobie żadnym nie był krewnym.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Szkolny przykład perypetii: wieść, która miała przynieść ulgę, prowadzi do katastrofy. Pytanie „co przynosi posłaniec z Koryntu” jest w banku.
Sługa Lajosa zeznaje dopiero pod groźbą bata: dziecko było synem Lajosa, dała mu je Jokasta, by je zabił, a on oddał je z litości. Edyp rozumie wszystko i ucieka do pałacu.
Biada, już jawnym to, czegom pożądał, O słońce, niech bym już cię nie oglądał!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu kończy się łańcuch: Tyrezjasz, Jokasta, posłaniec, pasterz. Nauczyciele pytają o kolejność ujawniania prawdy i o to, kto wypowiada ostatnie potwierdzenie.
Posłaniec domowy opowiedział już o śmierci Jokasty i o złotych sprzączkach. Oślepiony Edyp wychodzi i mówi, kto jest winien: bóg, choć oczy przebiła jego ręka. Tłumaczy też, dlaczego nie wybrał śmierci: nie mógłby spojrzeć w Hadesie na ojca i matkę. Tragedię zamyka chór: „Śmiertelnika tu żadnego zwać szczęśliwym nie należy”.
Apollo, on to sprawił, przyjaciele. On był przyczyną mej męce. Na oczy własne targnęły się ręce.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najlepszy cytat do rozprawki „ofiara losu czy winny”: w jednym zdaniu jest i bóg, i własny czyn. Pytanie o oślepienie zamiast samobójstwa też ma tu odpowiedź.
Prolog, parodos, 4 epejsodiony, 4 stasimony, exodos. Exodos zaczyna się od w. 1179 (wstęp Morawskiego).
Dziecko Lajosa i Jokasty porzucono w górach z przebitymi kostkami, „gdy trzeci dzień świtał” (Jokasta, epejsodion II).
Orszak Lajosa w jego ostatniej podróży, wśród nich herold (w przekładzie „obwiestnik”). Ocalał jeden sługa (Jokasta, epejsodion II).
Lajos zginął w Focydzie, gdzie drogi z Delf i z Daulidy schodzą się w jedną (epejsodion II).
Tyle razy Edyp posłał po Tyrezjasza, zanim ten przyszedł; wezwanie wróżbity doradził Kreon (epejsodion I).
Tyle lat posłaniec z Koryntu i sługa Lajosa wypasali razem trzody na Kiteronie w ciepłych miesiącach (epejsodion IV).
Cała akcja: od modłów błagalników do wyprowadzenia ślepego Edypa. Posłaniec domowy: „w dniu jednak dzisiejszym Nastała groza”.
Prawdopodobny czas wystawienia tragedii według wstępu Morawskiego, pierwsze lata wojny peloponeskiej.
91 zamkniętych, 26 otwartych, 15 wielokrotnego wyboru, 9 rozprawek, 7 z lukami i 6 dopasowań. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: co, gdzie, czym. Na kartkówce z „Króla Edypa” to zwykle większość pytań.
Postaci, które łatwo pomylić: dwóch pasterzy, dwóch posłańców, dwie pary rodziców.
Pytania „dlaczego”: trzeba znać przebieg zdarzeń, a nie tylko zakończenie.
Terminy teatru greckiego i cytaty do objaśnienia. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać termin na konkretnej scenie.
Sprawdzian z „Króla Edypa” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Pełne opracowania „Króla Edypa”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
Wprowadzenie
„Król Edyp” to tragedia Sofoklesa. Kazimierz Morawski, autor przekładu, z którego pochodzą wszystkie cytaty na tej stronie, pisze we wstępie, że sztukę wystawiono „według prawdopodobnego przypuszczenia krótko po roku 430 przed Chr.”, czyli w pierwszych latach wojny peloponeskiej. Akcja zaczyna się w Tebach nękanych zarazą.
Kreon przynosi z Delf odpowiedź Apollina: trzeba wypędzić albo ukarać śmiercią zabójców dawnego króla Lajosa. Edyp, który przed laty uwolnił miasto od Sfinksa i został jego władcą, rzuca klątwę na mordercę i zaczyna śledztwo. Ślepy wróżbita Tyrezjasz mówi mu wprost: „Którego szukasz, ty jesteś mordercą”. Edyp uznaje to za spisek Tyrezjasza i Kreona.
Jokasta, chcąc go uspokoić, opowiada o wróżbie danej Lajosowi i o jego śmierci „w troistym rozdrożu” — i tym budzi w Edypie pierwszy niepokój. Posłaniec z Koryntu przynosi wiadomość o śmierci Polybosa i wyjawia, że Edyp nie był jego rodzonym synem. Stary sługa Lajosa, przymuszony groźbami, potwierdza, że dziecko, które miał zabić, było synem Lajosa i Jokasty.
Jokasta odbiera sobie życie, Edyp wykłuwa sobie oczy sprzączkami z jej szaty i prosi Kreona o wygnanie. Przeszłość (wróżba dana Lajosowi, porzucenie niemowlęcia na Kiteronie, wychowanie w Koryncie, wyrocznia w Delfach, zabójstwo na rozstaju dróg, pokonanie Sfinksa) nie jest pokazana na scenie — poznajemy ją z opowieści Jokasty, Edypa, posłańca i sługi.
Tragedia ma budowę: prolog, parodos, cztery epejsodia przeplatane czterema stasimonami i exodos. Arystoteles w „Poetyce” kilka razy podaje „Edypa” jako przykład: przełomu (perypetii), rozpoznania, które zachodzi razem z przełomem, oraz fabuły budzącej trwogę i litość.
Przed maturą
Chronologia: 17 kroków. Postacie, m.in. Edyp, Jokasta, Kreon. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu10 umiejętności do odhaczenia, od „Przebieg akcji” po „Inne tragedie Sofoklesa o rodzie Edypa”.
Lista umiejętności10 pułapek, np. „Edyp świadomie zabił ojca i poślubił matkę”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
10 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Prolog: lud z kapłanem błaga Edypa o ratunek przed zarazą; Kreon wraca z Delf z nakazem wypędzenia lub ukarania zabójców Lajosa. Epejsodion I: Edyp ogłasza klątwę na mordercę i zaklina, aby te klątwy spadły na niego samego, gdyby winny z jego wiedzą znalazł się w jego domu; Tyrezjasz najpierw odmawia odpowiedzi, potem oskarża Edypa i zapowiada jego los („z widzącego ciemny, / Z bogacza żebrak”). Epejsodion II: Edyp zarzuca Kreonowi spisek i żąda jego śmierci („chcę śmierci twojej, nie wygnania”), ustępuje na prośbę chóru i Jokasty; Jokasta opowiada o wróżbie i o śmierci Lajosa, Edyp — o Koryncie, wyroczni i starcu zabitym na rozstaju. Epejsodion III: posłaniec z Koryntu oznajmia śmierć Polybosa i wyjawia, że sam oddał mu niegdyś Edypa jako niemowlę; Jokasta błaga Edypa, by nie pytał dalej, i wybiega. Epejsodion IV: sługa Lajosa pod groźbą bicia zeznaje, że dziecko dostał od Jokasty i z litości oddał je pasterzowi z Koryntu. Exodos: posłaniec domowy opowiada o śmierci Jokasty i oślepieniu Edypa; Edyp żegna córki i prosi Kreona o wygnanie, a Kreon odpowiada, że najpierw zapyta boga.
Jokasta (epejsodion II): Lajos otrzymał wróżbę — jak mówi, „Nie od Apolla, lecz od jego służby” — że zginie z ręki syna; trzydniowe niemowlę z przebitymi kostkami kazał więc wynieść w góry. Edyp (epejsodion II): wychował się w Koryncie jako syn Polybosa i Meropy; na uczcie pijany biesiadnik nazwał go podrzutkiem („Mąż w twarz mi rzucił, że jestem podrzutkiem”); w Delfach Apollo nie odpowiedział na jego pytanie, tylko przepowiedział, że zabije ojca i zwiąże się z matką; Edyp ominął więc Korynt, a na rozstaju trzech dróg, w sporze o przejazd, zabił starca jadącego wozem i jego ludzi. Posłaniec z Koryntu (epejsodion III): jako pasterz dostał dziecko na Kiteronie od sługi Lajosa i zaniósł je bezdzietnemu Polybosowi. Sługa Lajosa (epejsodion IV): niemowlę dała mu Jokasta, „Bym zabił to dziecię”, bo bała się wróżby. Ten sam sługa jako jedyny ocalał z orszaku Lajosa i po powrocie, widząc Edypa na tronie, uprosił Jokastę, by wysłała go na wieś do stad.
Edyp — król Teb, wybawca miasta od Sfinksa, władca przejęty losem ludu („moja dusza za mnie, za was jęczy”), a zarazem porywczy i podejrzliwy: grozi Tyrezjaszowi, Kreonowi i staremu słudze. Jokasta — żona Edypa i, jak się okazuje, jego matka; siostra Kreona; lekceważy wróżby („śmiertelnych / Sztuka wróżenia nie ima się wcale”), a gdy pojmuje prawdę, próbuje zatrzymać śledztwo. Kreon — syn Menojka, brat Jokasty; broni się rzeczowo: woli mieć wpływy bez trosk władzy, niż być królem; w zakończeniu przejmuje rządy i nie mści się na Edypie. Tyrezjasz — ślepy wróżbita, który zna prawdę od początku. Kapłan — mówi w imieniu ludu w prologu. Posłaniec z Koryntu — dawny pasterz, liczy na nagrodę za dobrą nowinę. Sługa Lajosa — pasterz, który ocalił niemowlę i był świadkiem zabójstwa króla. Posłaniec domowy — opowiada o tym, co stało się w pałacu. Chór — starszyzna tebańska, wierna Edypowi. W zakończeniu na scenę wprowadzone zostają małe córki Edypa, Antygona i Ismena; o synach Edyp mówi tylko, że są już mężami.
W utworze padają trzy wypowiedzi wyroczni: wróżba dana Lajosowi (zginie z ręki syna), przepowiednia dana Edypowi w Delfach (zabije ojca i zwiąże się z matką) oraz odpowiedź przyniesiona przez Kreona (zarazę sprowadza nieukarana śmierć Lajosa). Lajos i Jokasta próbują uniknąć wróżby, każąc zgładzić dziecko; Edyp — omijając Korynt. Oba kroki prowadzą do jej spełnienia. Edyp popełnił oba czyny, nie wiedząc, kim są Lajos i Jokasta. Po oślepieniu mówi: „Apollo, on to sprawił, przyjaciele”, ale zaraz dodaje: „Na oczy własne targnęły się ręce” — los przypisuje bogu, okaleczenie sobie. Morawski pisze we wstępie, że „żadna wina osobista na nieświadomym Edypie nie ciąży”, a Sofokles pokazuje życie z jego ciosami „często niespodziewanymi i niezasłużonymi”. Zarazem tekst wyraźnie pokazuje porywczość bohatera: chór ostrzega, że „człek porywczy zbyt łatwo się potknie”, a Kreon mówi o nim: „Takie natury są sobie katuszą”.
Widz znający mit wie więcej niż bohater, dlatego słowa Edypa znaczą co innego, niż on sam sądzi. Przykłady z tekstu: 1) Edyp przeklina zabójcę Lajosa i zapowiada, że wystąpi w sprawie zabitego „jakby za własnym rodzicem” — Morawski nazywa te klątwy „pełne tragicznej ironii”; sam Edyp przyznaje potem: „straszną rzuciłem ja klątwę, / Jak się wydaje, nieświadom na siebie”. 2) Szydzi ze ślepoty Tyrezjasza, a ten odpowiada: „patrzysz a nie widzisz / Nędzy twej”. 3) Jokasta, by dowieść, że wróżby się nie sprawdzają, opowiada o śmierci Lajosa na rozstaju — i właśnie ten szczegół budzi trwogę Edypa. 4) Posłaniec z Koryntu zapowiada: „Dobrą wieść niosę dla domu i męża”, a chcąc uwolnić Edypa od lęku przed matką, odsłania jego pochodzenie. 5) Tuż przed katastrofą chór w radosnej pieśni (stasimon III) zgaduje, że Edyp jest synem któregoś z bogów.
Tyrezjasz jest ślepy, a zna prawdę; Edyp widzi, a nie wie, kim jest. Edyp wyrzuca wróżbicie: „boś ślepym / Na uchu, oczach i ślepym na duchu”. Tyrezjasz zapowiada, że wzrok Edypa „się zaćmi”. Gdy prawda wychodzi na jaw, Edyp woła do słońca, że nie chce go już oglądać, a w pałacu sprzączkami z szaty Jokasty wykłuwa sobie oczy. Sam podaje powody: jego oczy nie widziały tego, co cierpiał i co popełnił; nie ma już nic, na co chciałby patrzeć („Bo cóż wzrok jeszcze użyczy / Temu, co widząc, nie dojrzy słodyczy?”); nie umiałby też spojrzeć na rodziców w Hadesie ani na własne dzieci. Dodaje, że chętnie pozbawiłby się również słuchu. Tego, że nie wybrał śmierci, nie przedstawia jako chęci dalszego życia — prosi nawet Tebańczyków, by go ukryli, zabili albo strącili do morza.
W samej tragedii treść zagadki nie pada. Wiemy tylko, że Edyp, przybysz, uwolnił Teby od Sfinksa własnym rozumem („Nic nie wiedzący zgnębiłem potwora, / Ducha przewagą, nie z ptaków natchnienia”) i że w nagrodę miasto oddało mu władzę. Chór nazywa Sfinksa skrzydlatym potworem i wróżącą dziewicą o ostrych szponach. Edyp wypomina Tyrezjaszowi, że to nie on rozwiązał zagadkę; wróżbita odpowiada ironicznie, gdy Edyp skarży się na niejasne słowa: „Czyś nie ty mistrzem w ich rozwiązywaniu?”. Treść zagadki (istota, która rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, wieczorem na trzech — człowiek) znamy z mitu; przytacza ją Morawski we wstępie, zaznaczając, że to późniejsza wersja podania.
Układ według wydania w przekładzie Morawskiego: prolog (Edyp, kapłan, Kreon), parodos — pieśń wejścia chóru o zarazie, cztery epejsodia (części dialogowe) rozdzielone czterema stasimonami (pieśniami chóru) i exodos. Akcja toczy się w jednym miejscu, przed pałacem w Tebach, i w ciągu jednego dnia — Tyrezjasz mówi: „Ten dzień cię zrodzi i ten cię zabije”. Śmierć Jokasty i oślepienie Edypa nie są pokazane na scenie; opowiada o nich posłaniec domowy. W scenach sporu (Edyp i Tyrezjasz, Edyp i Kreon) postaci wymieniają krótkie, jedno- i dwuwersowe repliki. Chór uczestniczy w akcji: łagodzi spór z Kreonem, broni powagi wyroczni (stasimon II: „Pycha rodzi tyranów”), a na końcu wypowiada myśl, że żadnego śmiertelnika nie należy nazywać szczęśliwym przed kresem jego życia.
Arystoteles kilkakrotnie odwołuje się do „Edypa”. Jako przykład przełomu (perypetii) podaje przybycie posłańca, który chciał ucieszyć Edypa i uwolnić go od obawy przed pożyciem z matką, a sprawił skutek przeciwny. Za najpiękniejsze uznaje rozpoznanie (anagnorisis), które zachodzi razem z przełomem — „jak to jest w Edypie”. Pisze też, że fabuła powinna budzić trwogę i litość już w samym słuchaniu, czego dozna każdy, kto słucha podania o Edypie. Bohater tragedii popada według niego w nieszczęście nie przez niegodziwość, lecz przez wielki błąd (hamartia). Tragedia przez wzbudzenie litości i trwogi prowadzi do oczyszczenia tych uczuć (katharsis). Źródło: Arystoteles, „Poetyka”, przekład Stanisława Siedleckiego (Wolne Lektury).
Z zachowanych siedmiu tragedii Sofoklesa trzy dotyczą mitu o Edypie: „Król Edyp”, „Edyp w Kolonie” i „Antygona”. Morawski zaznacza we wstępie: „Nie tworzyły te sztuki trylogii” — powstały w różnym czasie jako osobne utwory; najstarsza jest „Antygona”, a „Edyp w Kolonie” to dzieło starości poety. Antygona i Ismena, małe dziewczynki z zakończenia „Króla Edypa”, są bohaterkami „Antygony”; w obu tragediach występują też Kreon i Tyrezjasz. Różnica w położeniu bohaterów: Edyp popełnia swoje czyny, nie wiedząc, kogo zabija i kogo poślubia; Antygona od początku wie, co jej grozi za pochowanie brata („Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą”). „Edyp w Kolonie” pokazuje, jak wygnaniec znajduje w Attyce śmierć, która przynosi mu ukojenie.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Edyp świadomie zabił ojca i poślubił matkę
Edyp nie wiedział, kim jest starzec z rozstaju ani kim jest Jokasta. Za rodziców uważał Polybosa i Meropę z Koryntu.
Dlaczego: Prawdę o pochodzeniu poznaje dopiero w epejsodionie IV, z zeznania sługi Lajosa. Wcześniej, by nie spełnić wróżby, omijał Korynt. Morawski pisze we wstępie, że „żadna wina osobista na nieświadomym Edypie nie ciąży”.
Na scenie widzimy zabójstwo Lajosa i spotkanie ze Sfinksem
Akcja zaczyna się od zarazy w Tebach, wiele lat po tych wydarzeniach. Przeszłość poznajemy z opowieści postaci.
Dlaczego: O wróżbie i porzuceniu dziecka mówi Jokasta, o Koryncie, Delfach i rozstaju — Edyp, o Kiteronie — posłaniec z Koryntu i sługa Lajosa. Treść zagadki Sfinksa w tragedii w ogóle nie pada.
Edyp oślepia się szpilkami albo mieczem
Edyp wyrywa z szaty Jokasty złote sprzączki, którymi spinała suknie, i wbija je sobie w oczy.
Dlaczego: Tak opowiada posłaniec domowy w exodosie („sprzączki z szaty wyrwawszy złociste”). Wcześniej Edyp biegał po pałacu, żądając oszczepu, ale użył sprzączek.
Edyp i Jokasta umierają na scenie
Jokasta wiesza się w komnacie („Chustą zdławiona”), a Edyp żyje — oślepia się. O obu zdarzeniach opowiada posłaniec domowy.
Dlaczego: Edyp wraca potem na scenę jako ślepiec, rozmawia z chórem i Kreonem, żegna córki.
Tragedia kończy się wygnaniem Edypa z Teb
Edyp prosi o wygnanie, ale Kreon odpowiada, że najpierw zapyta boga, i każe mu wejść do pałacu.
Dlaczego: Edyp woła: „Wyrzuć co żywo mnie z tej tu krainy”, a Kreon: „wprzódy / Bóstwa chcę spytać, co czynić należy”. Sprawa wygnania zostaje w tej tragedii nierozstrzygnięta.
Kreon rzeczywiście spiskował z Tyrezjaszem przeciw Edypowi
To podejrzenie Edypa, na które nie ma w tekście żadnego potwierdzenia. Kreon odpiera je i wzywa, by sprawdzić w Delfach, czy wiernie powtórzył słowa wyroczni.
Dlaczego: Kreon tłumaczy, że ma wpływy i szacunek bez trosk władzy, więc nie ma powodu sięgać po tron. W zakończeniu Edyp sam przyznaje, że wobec niego zawinił.
Tyrezjasz od razu i chętnie wyjawia Edypowi prawdę
Tyrezjasz najpierw odmawia i prosi, by puścić go do domu. Mówi dopiero wtedy, gdy Edyp zarzuca mu współudział w zbrodni.
Dlaczego: Sam to podkreśla: „Tyś mnie zmusił do mówienia”. Edyp bierze jego słowa za obelgę i intrygę.
Polybos i Meropa to rodzeni rodzice Edypa
To władcy Koryntu, którzy wychowali Edypa. Jego rodzicami są Lajos i Jokasta.
Dlaczego: Posłaniec z Koryntu mówi: „Polybos tobie żadnym nie był krewnym” i wyjaśnia, że sam przyniósł mu dziecko otrzymane na Kiteronie od sługi Lajosa.
Jokasta do końca nie rozumie, co się stało
Jokasta pojmuje prawdę wcześniej niż Edyp — po słowach posłańca z Koryntu — i błaga męża, by przestał pytać.
Dlaczego: Mówi: „Nieszczęsny, niech byś nie wiedział, kim jesteś”, i wybiega. Edyp sądzi wtedy, że żona wstydzi się jego niskiego pochodzenia.
Imię Edypa nie ma związku z fabułą
Imię pochodzi od okaleczonych stóp. Morawski tłumaczy je jako „Obrzmiałonogi”.
Dlaczego: Niemowlęciu przebito kostki przed wyniesieniem w góry. Posłaniec z Koryntu mówi: „Od nóg nabrzmiałych nadano ci imię”; nie wie jednak, kto je nadał.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Przykłady z bazy
Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Odróżniaj to, co dzieje się na scenie (jeden dzień w Tebach: zaraza, śledztwo, rozpoznanie), od tego, o czym postaci tylko opowiadają (wróżba dana Lajosowi, Kiteron, Korynt, Delfy, rozstaj, Sfinks).
Zapamiętaj kolejność świadków: Tyrezjasz (epejsodion I), Jokasta i sam Edyp (II), posłaniec z Koryntu (III), sługa Lajosa (IV), posłaniec domowy (exodos). Przy każdym umiej powiedzieć, co nowego wnosi.
Do ironii tragicznej miej gotowe przykłady z tekstu: klątwa na zabójcę, szyderstwo ze ślepoty Tyrezjasza, opowieść Jokasty o rozstaju, „dobra wieść” posłańca, radosna pieśń chóru przed katastrofą.
Pisząc o winie i losie, opieraj się na faktach z tekstu: Edyp działał w niewiedzy i próbował uniknąć wróżby; po oślepieniu los przypisuje Apollinowi, a okaleczenie własnym rękom. Nie dopisuj bohaterowi zamiarów, których w tragedii nie ma.
Postaci drugiego planu opisuj tym, co robią: Kreon odpiera zarzut argumentami, Jokasta lekceważy wróżby, a potem próbuje zatrzymać śledztwo, sługa Lajosa milczy, dopóki Edyp nie zagrozi mu biciem.
Pojęcia z „Poetyki” łącz z konkretną sceną: przełom — przybycie posłańca z Koryntu; rozpoznanie — zeznanie sługi Lajosa; trwoga i litość — relacja posłańca domowego i pożegnanie z córkami.
Sprawdź szczegóły, które łatwo pomylić: sprzączki z szaty Jokasty (nie szpilki), Jokasta powiesiła się, Edyp prosi o wygnanie, ale Kreon odkłada decyzję, na scenie pojawiają się tylko córki — Antygona i Ismena.
Jeśli cytujesz, podaj przekład. Na tej stronie cytaty pochodzą z tłumaczenia Kazimierza Morawskiego; w innych przekładach te same wersy brzmią inaczej.
FAQ
Wiedza z działu „Król Edyp” przyda Ci się też tutaj:
145 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
