„Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska – wspomnienia szlachcica i żołnierza z lat 1656–1688, spisane pod koniec XVII w., wydane drukiem dopiero w 1836 r. Zadania obejmują: lata wojenne pod komendą Stefana Czarnieckiego, wyprawę do Danii, mszę po zdobyciu Koldingu, bitwę pod Połonką, wojnę domową z Lubomirskim, ożenek i życie ziemianina, opowieść o wydrze podarowanej królowi oraz język i styl utworu.
Poza listą lektur liceum
Do 2028 r. możesz się na nią powołać w wypracowaniu jako na lekturę obowiązkową — jest na liście z podstawy programowej z 2018 r., którą CKE uwzględnia w latach 2025–2028. Od 2029 r. w wypracowaniu może być już tylko drugim utworem.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40–43; Informator CKE (PP), s. 10–12.
84 pytania z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
💡
Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
🔁
Powtórki pytań, na których się mylisz
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
📈
Trudność dobiera się do Ciebie
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
9 typów zadań — Pamiętniki
z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
Zamknięte (A–D) 37
Otwarte 17
Wielokrotny wybór 11
Dopasuj 5
Luki w tekście 4
Prawda/Fałsz 4
Uzupełnij 3
Wypracowanie 2
Praca z tekstem 1
Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego.
Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Wypróbuj bez logowania
Kilka pytań z bazy z lektury „Pamiętniki” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
„Pamiętniki”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie
Na sprawdzianie z „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska nauczyciel pyta, pod czyim dowództwem Pasek poszedł do Danii, co widział u Duńczyków, kogo naprawdę wziął do niewoli pod Połonką, dlaczego stanął przed senatorami w Grodnie, za co dał w twarz Mazepie, z kim się ożenił i co stało się z wydrą Robakiem, którą oddał królowi. Do tego przykłady makaronizmów i sarmatyzm pokazany na konkretnych scenach. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do roku, sprawdzone cytaty w pisowni wydania i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
Jak zbudowane są „Pamiętniki” Paska
Układ po latach
Tekst dzieli się tylko na lata: od „Rok 1656” do „Rok pański 1688”. Każdy rok otwiera podobna formuła, np. „Rok pański 1662, daj, Panie Boże, szczęśliwie, zacząłem w Grodnie”. Lata wojenne zajmują dziesiątki stron, niektóre ziemiańskie po kilka zdań (1679: rok „spokojny”, „bardzo nieurodzajny”). Tekst zaczyna się od słów „Druga w tymże roku potrzeba”, bo początek rękopisu przepadł, a kończy w pół zdania dopiskiem wydawcy „Na tym się pamiętnik urywa”.
Dwie części (podział szkolny, spoza tekstu)
Podręczniki dzielą „Pamiętniki” na część wojenną (1656–1666) i ziemiańską (1667–1688). Granicą jest ślub Paska w 1667 roku. W tym wydaniu takich nagłówków nie ma, ale zmiana tematu jest wyraźna: po ślubie Pasek pisze o dzierżawach, spławie zboża do Gdańska, sejmikach, procesach i myślistwie.
Kto mówi i po co
Autor, narrator i bohater to ta sama osoba. Pasek pisze w pierwszej osobie, z dystansu wielu lat, i sam określa cel: „opisać statum vitae meae, non statum Reipublicae”, czyli bieg własnego życia, nie dzieje państwa. Dlatego zastrzega, że pisze „o tych tylko piszę okazyjach, w których sam byłem”, a o bitwie pod Wiedniem wie z relacji innych. Zwraca się do przyszłych czytelników: „Kto będzie po mnie sukcesorem tej książki mojej, przestrzegam i napominam”.
Gawęda szlachecka na tekście
Narracja jest swobodna jak opowieść przy stole: Pasek przerywa wątek anegdotą, potem wraca słowami „Ale ex occasione tę uczyniwszy dygresyją, wracam się do materyjej”. W tekst wplata przysłowia („Chłop strzela, a Pan Bóg kule nosi”), własne mowy, listy królewskie, instrukcję sejmikową z 1667 roku, wiersze (apostrofa do konia na początku, modlitwa po zwycięstwach z 1660 roku, poemat na cześć Lanckorońskiego). Stąd trzy nazwy gatunku, które padają na sprawdzianach: pamiętnik, gawęda, zbiór anegdot.
Makaronizmy
Łacina wchodzi w środek polskiego zdania, bo szlachta uczyła się jej w szkołach i mówiła nią na sejmikach. Przykłady z tekstu: „sufficit, że po wszystek czas mojej służby w jego dywizyi nie uciekałem”, „Qui nescit orare, discedat in mare”, „Homo proponit, Deus disponit”, „Nemo sapiens, nisi patiens”. W Danii łacina pomaga Paskowi w poborze podatku, bo „tam lada chłop po łacinie mówi”.
Czas i miejsca
Lata 1656–1688, panowanie Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. Wojna: Dania (Jutlandia, wyspa Als, Aarhus, Ebeltoft, Koldynk), Litwa i Białoruś (Połonka, rzeka Basia, Druck), Grodno, Warszawa, Wilno. Życie ziemiańskie: Rawskie (dom rodziców), Krakowskie (Olszówka, Smogorzów, Skrzypiów, Miławczyce), Gdańsk, dokąd Pasek spławia zboże Wisłą.
Autor i wydanie (spoza tekstu)
Jan Chryzostom Pasek (ok. 1636–1701), szlachcic z Mazowsza, żołnierz w dywizji Stefana Czarnieckiego, potem ziemianin w Krakowskiem. Spisał wspomnienia pod koniec życia. Rękopis bez początku i końca wydano drukiem dopiero w 1836 roku i od razu zyskał popularność u romantyków; z niego czerpał Henryk Sienkiewicz, pisząc „Trylogię”. Epoka: barok.
Chronologia: 18 kroków po latach
Rok wg nagłówków wydania Wolnych Lektur (od „Rok 1656” do „Rok pański 1688”). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
1
Rok 1656
Apostrofa do konia, z którym Pasek się żegna („moj dereszu”), potem wyliczenie bitew ze Szwedami: Gniezno, Warszawa, Warka („rzekę Pilicę krwią i trupami szwedzkimi napełnili”), wycięcie Szwedów pod Trzemesznem. Pasek zapewnia: „przez wszystkie wojny tego trzepaczki trzymałem się, Czarnieckiego”.
2
Rok 1657
Wojna z Rakoczym. Anegdota o węgierskim księciu, któremu zachciało się „polskiego czosnku”, a stracił całe wojsko i umarł w desperacji. Rok kończy się okrzykiem „Otóż tobie czosnek!”.
3
Rok 1658
Czarniecki z 6 tysiącami żołnierzy idzie w sierpniu na pomoc królowi duńskiemu przeciw Szwedom. Ojciec pisze Paskowi, że „włos z głowy nie spadnie bez woli bożej”. Z pagórka żołnierze żegnają kraj słowami „Miła ojczyzno, czy cię też już więcej oglądać będę!”. Opis Duńczyków. W Boże Narodzenie szturm zamku w Koldynku: Pasek prowadzi czeladź pod mury, po zdobyciu służy do mszy z rękami we krwi.
4
Rok 1659
Wojsko przepływa konno cieśninę na wyspę Als. Pasek zbiera podatki w Ebeltoft i udaje, że nie zna łaciny, aż Duńczycy przynoszą kubek talarów („interpres”). Wielkanocna przeprawa morska przez burzę, bitwa okrętów holenderskich ze szwedzkimi, zdobycie Frederichs-Odde. List zakochanej Eleonory; ksiądz Piekarski odwodzi Paska od małżeństwa w Danii. Powrót do kraju i choroba w Mosinach.
5
Rok 1660
Moda na krótkie stroje przywiezione z Danii. Drewniane trzewiki w podarunku dla ukochanej, panny Teresy Krosnowskiej. Pojedynki pod Kozieradami z braćmi Nuczyńskimi i Jasińskim. Bitwa pod Połonką (Pasek bierze jeńca, którego miał za Chowańskiego), bitwa nad Basią z Dołgorukim, rozbicie Chowańskiego pod Druckiem.
6
Rok 1661
Wojsko zawiązuje konfederację (związek) o zaległy żołd. Pasek odmawia przysięgi i jedzie do Czarnieckiego. Mazepa donosi królowi, że to poseł związku; Paska aresztują w Grodnie, a on broni się przed senatorami i królem. Jan Kazimierz przeprasza go i daje 500 czerwonych złotych.
7
Rok 1662
Czarniecki wysyła Paska jako przystawa po posłów carskich: od Wiaźmy prowadzi ich do Warszawy (bankiet na „biłłużyne koleno”, carskie tytuły czytane z karty). W przedpokoju królewskim Pasek bije Mazepę w twarz; król każe im się pogodzić. Pielgrzymka pieszo do Częstochowy. W Wilnie odbiera pieniądze ze skarbu, bije się z Litwinami o kwaterę i ucieka nocą.
8
Rok 1663–1664
Nieudana wyprawa króla za Dniepr. W Warszawie Francuzi wystawiają widowisko o zwycięstwie nad cesarzem; ktoś z tłumu przeszywa strzałą aktora grającego cesarza. Pasek stał w tej kupie i zostawił potem łuk u znajomego, „żebym uszedł podobieństwa”. Sąd sejmowy nad Jerzym Lubomirskim.
9
Rok 1665–1666
Rokosz Lubomirskiego, wojna domowa. Umiera Czarniecki. Pod Mątwami giną żołnierze dawnego regimentu Czarnieckiego. Król mówi do Paska: „Nie masz twego rotmistrza, byłoby tu wszystko inaczej”, i płacze. Ugoda w Łęgonicach.
10
Rok 1667
Pasek zostaje komornikiem ziemskim rawskim i podpisuje instrukcję dla posłów jako marszałek koła rycerskiego. Swaty: Radoszowska, Śladkowska. W Olszówce poznaje wdowę z domu Remiszowską i w kilka dni bierze z nią ślub w Mironicach. Dopiero później dowiaduje się, że miała 46 lat.
11
Rok 1668
Dzierżawa Miławczyc. Wesele pasierbicy Jadwigi Łąckiej. Abdykacja Jana Kazimierza, którą Pasek przypisuje złym doradcom.
12
Rok 1669
Krewni żony drwią z Mazurów; Pasek przewraca Kardowskiego, uderzając go niesionym na rękach Żeleckim. Elekcja: Pasek z Krakowianami krzyczy „Vivat rex Michael!” i rusza za Sandomierzanami. Michał Korybut Wiśniowiecki zostaje królem.
13
Rok 1670–1671
Przeprowadzka do Smogorzowa, potem do Skrzypiowa. Pierwszy flis do Gdańska: Pasek jako „fryc” sprzedaje pszenicę po 150 złotych, drożej od starych szyprów.
14
Rok 1672
Turcy biorą Kamieniec. Pospolite ruszenie pod Gołębiem. Pasek prowadzi podjazd, ale szlachta odmawia pościgu za Tatarami; przed królem mówi „potui, sed nolui”. Umiera jego matka.
15
Rok 1673–1677
Zwycięstwo pod Chocimiem (z relacji; anegdota o synu na wielbłądzie, którego przestraszył się ojciec). Śmierć króla Michała, elekcja i koronacja Jana III. Cztery pasierbice zostają bernardynkami. W 1677 umiera ojciec Paska.
16
Rok 1680
Król Jan III prosi o wydrę Robaka. Pasek odmawia pieniędzy i koni w zamian i oddaje zwierzę. Na dworze wydra wychodzi nocą, zabija ją dragon; król każe go przepędzić przez szpaler żołnierzy. Opis myślistwa Paska.
17
Rok 1683
Odsiecz Wiednia 12 września opisana z relacji innych; Pasek był wtedy w Gdańsku, gdzie luteranie modlili się o zwycięstwo Turków. Długi wiersz na cześć rannego starosty Lanckorońskiego.
18
Rok 1684–1688
Kłopoty z majątkami pasierbów, spławy zboża. Proces z margrabią pińczowskim. Na sejmie w Grodnie Pasek skarży się królowi, król poleca sprawę marszałkowi trybunału. Tu tekst się urywa.
Kto jest kim
Jan Chryzostom Pasek
Szlachcic z Rawskiego, towarzysz w dywizji Czarnieckiego, potem ziemianin w Krakowskiem. Mówca z ambicjami, zawadiaka, pobożny i dumny ze swojej „cnoty”. Autor, narrator i bohater.
Stefan Czarniecki
W tekście najczęściej „Wojewoda” albo „dziad”. Dowódca Paska w Danii i na Litwie, wzór wodza: sam pierwszy wjeżdża konno do morza pod Als. Umiera w czasie rokoszu; Pasek żegna go długą pochwałą.
Ksiądz Piekarski
Jezuita, kapelan dywizji. Błogosławi szturmujących Koldynk, odprawia mszę po zdobyciu zamku, odwodzi Paska od ślubu z Dunką: „żony dobrać, a duszę stracić”.
Eleonora
Córka duńskiego szlachcica Dywarna, zakochana w Pasku. Pisze do niego list po łacinie, podpisany „Eleonora in Croes Dyvarne”. Pasek waha się, ale wraca z wojskiem do Polski.
Teresa Krosnowska
Podczaszanka rawska, ukochana Paska z młodości. Dostaje od niego drewniane duńskie trzewiki w szkatułce, zapowiedziane mową jak najdroższy klejnot.
Jan Kazimierz
Król. W Grodnie słucha zza zasłony obrony Paska i mówi o nim „Takiej matki syn, realista jakiś, prawdę im mówi”. Po Mątwach płacze po Czarnieckim, w 1668 abdykuje.
Królowa Ludwika
Żona Jana Kazimierza, Francuzka, „imperiosus mulier”. Za jej rządów Francuzi mają w Warszawie wielkie wpływy, co Pasek ostro krytykuje.
Iwan Mazepa
Pokojowy królewski, nobilitowany Kozak. Oskarża Paska o to, że jest posłem związku. Pasek bije go w twarz przed pokojem króla. Później zdradzony mąż, Falbowski, przywiązuje Mazepę nago do konia; Mazepa ze wstydu wyjeżdża z Polski.
Chowański i Dołgoruki
Hetmani moskiewscy. Chowańskiego wojsko Czarnieckiego i Sapiehy rozbija pod Połonką i Druckiem, Dołgorukiego nad Basią. Chowański uchodzi ranny.
Jerzy Lubomirski
Marszałek i hetman, sądzony na sejmie o zamiar sięgnięcia po koronę; wszczyna rokosz. Pasek widzi w nim ofiarę intryg dworu i arcybiskupa Prażmowskiego.
Żona Paska
Wdowa z domu Remiszowska, po pierwszym mężu Łącka (w szkolnych opracowaniach Anna). Z pierwszego małżeństwa ma córki, m.in. Jadwigę i cztery późniejsze zakonnice. Pasek żali się, że dla jej dzieci wydał 40 tysięcy.
Michał Korybut Wiśniowiecki
Syn Jeremiego, wybrany w 1669 roku; na elekcji siedzi „pokorniusieńki” między szlachtą. Umiera po zwycięstwie chocimskim.
Jan III Sobieski
Król od 1674 roku. Prosi Paska o wydrę, głaszcze ją, mówiąc do królowej „Marysieńku”, i rozpacza, gdy zwierzę ginie.
Straszewski
Sługa Jana III, dwa razy przyjeżdża po wydrę i ogląda jej sztuki nad stawem.
Łukasz Wolski
Towarzysz z Rawskiego, który uciekł z podjazdu i doniósł, że wszystkich wycięto. Pasek nie wierzy mu od początku; Czarniecki wyrzuca tchórza z wojska.
Margrabia pińczowski
Możny sąsiad, z którym Pasek procesuje się o dzierżawę i pieniądze w ostatnich latach. Tą sprawą tekst się kończy.
Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur według edycji Jana Czubka z 1929 roku). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Rok 1658
Msza po szturmie Koldynku
O świcie w Boże Narodzenie Pasek prowadzi czeladź pod mury zamku. Każe swoim wołać „Jezus, Maryja!”, gdy inni krzyczą „Hu, hu, hu!”, „bom się spodziewał, że mi więcej pomoże Jezus, niżeli ten jakiś pan Hu”. Po zdobyciu zamku wojsko słucha mszy w lesie, na pniu dębu, a Pasek służy do niej zakrwawiony.
Klęknąłem księdzu Piekarskiemu służyć do mszej; ujuszony, ubieram księdza, aż Wojewoda rzecze: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”. Odpowie ksiądz: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną [dla] imienia Swego”.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej cytowany przykład sarmackiej religijności: wiara i przelew krwi stoją obok siebie bez poczucia sprzeczności.
Rok 1658
Duńczycy oczami Sarmaty
Pasek opisuje drewniane trzewiki Dunek, sypianie nago w łóżkach zasuwanych w ścianie, jedzenie potraw na zimno, brak pieców w domach z powodu podatku, piękne luterańskie kościoły i nabożeństwo, na którym Niemcy „oczy zasłaniają kapeluszami”. Częstowany kaszanką odpowiada gospodarzom po swojemu.
Etiam i w domach szlacheckich tak czynią; i mnie częstowano tym do uprzykrzenia, ażem powiedział, że się Polakom tego jeść nie godzi, boby nam psi nieprzyjaciółmi byli, gdyż to ich potrawa.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jakie obyczaje duńskie opisuje Pasek i jak je ocenia” pada prawie zawsze. Widać tu ciekawość świata i poczucie wyższości naraz.
Rok 1659
Talary jako „interpres”
Wysłany do Ebeltoft po kontrybucję Pasek udaje, że nie zna żadnego języka, i na każde pytanie odpowiada „Gielt”. Miejscowi szukają tłumacza, a w końcu przynoszą łososia, wołu, jelenia i kubek ze stu talarami. Wtedy Pasek przemawia po łacinie. Czarniecki powtarza potem ten żart w całym wojsku.
Dopiero ja do nich przemówił, na ów kubek z talerami pokazawszy: „Iste est interpres meorum et vestrorum desideriorum”.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Gotowa anegdota do pytania o humor, spryt i makaronizmy. Od tej sceny talary nazywano w wojsku „interpretes”.
Rok 1660
Połonka: kogo Pasek wziął do niewoli
W pogoni za rozbitym wojskiem Pasek dopada bogato ubranego Moskwicina, którego bierze za samego Chowańskiego, i bierze go żywcem. Jeniec obiecuje mu potem 50 tysięcy i córkę, jeśli Pasek pojedzie z nim do Moskwy. Chowańskiego Pasek nie złapał: hetman uciekł ranny.
Chowański sam, już w ucieczce dwa razy w łeb cięty, uszedł
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na sprawdzianach bywa pytanie, czy Pasek pojmał Chowańskiego. Według tekstu nie, i to trzeba umieć pokazać.
Rok 1661
Przed senatorami w Grodnie
Aresztowany po donosie Mazepy Pasek broni się przed senatorami. Odpowiada na zarzut obrazy majestatu, wypomina im wojnę szwedzką i zabrane ziemie, straszony śmiercią mówi, że śmierci szukał „i za Dnieprem, i za Dniestrem, i za Odrą, i za Elbą”. Król słucha zza zasłony i śmieje się.
Kto się czuje być nożycami, ten się niechaj uraża, jeżeli chce; ja zaś, żem nigdy nie był pasierbem, ale synem ojczyzny, matki mojej
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje sarmacką retorykę, dumę szlachecką i pojęcie „syna ojczyzny”; dobry materiał do pytania o pychę Paska.
Rok 1662
Policzek dla Mazepy
W Warszawie, pod drzwiami pokoju królewskiego, podpity Pasek wita Mazepę, a na jego odpowiedź bije go pięścią w twarz. Biskup radzi mu uciekać, bo to „kryminał wielki”, ale król się nie gniewa, bo „kalumnia bardziej boli niżeli rana”, i każe im się pogodzić przy winie.
Przyszedłem tedy dobrze podpiły i mówię do owego Mazepy: „Czołem, panie assawuła!” On też zaraz, jako to była sztuka napuszysta, odpowie: „Czołem, panie kapral!”
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają o konflikt z Mazepą: skąd się wziął (donos w Grodnie) i jak się skończył.
Rok 1667
Oświadczyny jako umowa o służbę
W Olszówce Pasek oświadcza się wdowie językiem najmu: chce „uczyć się ekonomiki przy dobrej jakiej gospodyniej”, a o zapłatę się nie targuje. Wdowa odpowiada w tym samym tonie. Ślub odbywa się w niedzielę, choć pani Śladkowska prosiła listownie, by poczekać.
Aleć tak mi się tu upodobała pasza, żebym na jednę strawę przyjął służbę do Gód, a za dobrym ukontentowaniem i w dalsze nie wymówiłbym się czasy.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o ożenek Paska i o to, jak gawęda miesza żart z ważną decyzją życiową. Tu zaczyna się ziemiańska część wspomnień.
Rok 1669
Elekcja Michała Korybuta
Na polu elekcyjnym szlachta strzela nad głowami senatorów, województwa wołają różnych kandydatów. Sandomierzanie wysuwają syna Jeremiego Wiśniowieckiego. Starszyzna krakowska protestuje, a Pasek wyjeżdża z szeregu i porywa za sobą chorągwie.
To rozumiem, co mi Bóg do serca podał: Vivat rex Michael!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Przykład szlacheckiej wolności elekcyjnej i roli Paska w życiu publicznym. Pada przy pytaniach o demokrację szlachecką.
Rok 1672
Podjazd z pospolitego ruszenia
Pasek prowadzi podjazd z ochotników. Szlachta narzeka na leśne ścieżki, odmawia pościgu za obładowanymi Tatarami („Mam ja żonę, mam ja dzieci”) i ucieka przed fałszywym alarmem, który Pasek sam każe urządzić. Morał: szlachta dużo mówi „po sejmikach, po kołach generalnych”, a w potrzebie nic nie umie.
Nu, Mości Panowie, teraz nam trzeba pokazać, że nas Bóg i natura formavit ludźmi, nie grzybami
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najlepszy fragment do tematu „szlachta w oczach Paska”: krytyka własnego stanu z pozycji dawnego żołnierza.
Rok 1680
Wydra Robak dla króla
Straszewski, wysłannik Jana III, ogląda wydrę: przynosi ryby ze stawu na rozkaz, śpi w łóżku pana, pilnuje go w nocy, gryzie obce psy. Pasek oddaje ją królowi, odmawiając pieniędzy i dwóch tureckich koni. Na dworze wydra zrywa obrączkę, a dragon, nie wiedząc, co to za zwierzę, zabija ją berdyszem.
Począłem ją wołać jej przezwiskiem, bo się Robakiem nazywała; wyszła mokra z trzciny, poczęła się koło mnie łasić, a potem i poszła za nami do izby.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najbardziej znana anegdota ziemiańskiej części. Pytają o imię wydry, o to, komu ją dano, i jak zginęła.
Liczby, które trzeba pamiętać
1656–1688
Lata objęte tekstem. Pierwszy nagłówek „Rok 1656”, ostatni „Rok pański 1688”; tekst urywa się w pół zdania.
6 tysięcy
Tylu żołnierzy prowadził Czarniecki do Danii w 1658 roku (Rok 1658).
40 000 na 15 000
Siły Moskwy i wojsk polsko-litewskich pod Połonką według Paska (Rok 1660).
70 tysięcy
Tyle wojska miał według jeńców Dołgoruki nad Basią (Rok 1660).
500 czerwonych złotych
Tyle król dał Paskowi po oczyszczeniu z zarzutów w Grodnie (Rok 1661). Za prowadzenie posłów moskiewskich Pasek zebrał 17 000 (Rok 1662).
46 lat
Tyle miała żona Paska w dniu ślubu; on myślał, że „nie ma nad 30 lat” (Rok 1667).
12 września
Data zwycięstwa pod Wiedniem w 1683 roku, podana z relacji innych (Rok 1683).
40 tysięcy
Tyle według rachunku Paska wydał na procesy, wesela i obłóczyny pięciu córek żony (Rok 1687).
Jak wyglądają pytania: 84 zadań z „Pamiętników” w banku
31 zamkniętych, 11 wielokrotnego wyboru, 7 otwartych, 3 dopasowania, 1 z lukami, 1 wiązka zadań do fragmentu i 1 rozprawka. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Fakty i wyprawy
Krótkie, zamknięte: lata, dowódca, kraje, wojny. Zwykle pierwsza część klasówki.
•Jakie lata obejmują „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska?
•Pod czyim dowództwem Pasek brał udział w wyprawach wojennych?
•W jakiej wyprawie zagranicznej Pasek opisuje szczegółowo obyczaje obcego kraju?
•W jakich wojnach uczestniczył Pasek?
•Jakie zwierzę Pasek wytresował i musiał podarować królowi Janowi III Sobieskiemu?
Obyczaje, anegdoty, obce narody
Pytania o to, co Pasek widział i jak to ocenił. Wymagają znajomości konkretnych epizodów.
•Co opisuje Pasek podczas wyprawy do Danii, oprócz działań wojennych?
•Jakie obyczaje duńskie opisuje Pasek i jak je ocenia w porównaniu z polskimi?
•Opisz krótko historię wydry w „Pamiętnikach” Paska.
•Które wydarzenia historyczne opisuje Pasek w „Pamiętnikach”?
•Jaki jest stosunek Paska do chłopów widoczny w „Pamiętnikach”?
Sarmatyzm
Zalety i wady szlachcica na przykładzie samego autora. Tu liczy się scena z tekstu, nie definicja.
•Które cechy sarmackie ujawniają się w postaci Paska?
•Które wady sarmackie ujawniają się w „Pamiętnikach” Paska?
•Jaki jest stosunek Paska do religii, widoczny w „Pamiętnikach”?
•Opisz, jakie cechy sarmackiego szlachcica ukazuje Pasek na własnym przykładzie.
•Porównaj Paska jako żołnierza (część I) i jako ziemianina (część II). Co się zmienia, a co pozostaje takie samo?
Gatunek, styl, język
Pamiętnik, gawęda, anegdota, makaronizmy. Część, w której najłatwiej stracić punkty bez przykładu z tekstu.
•Kim jest narrator i główny bohater „Pamiętników”?
•Czym są makaronizmy, charakterystyczne dla języka „Pamiętników”?
•Które środki stylistyczne i cechy językowe są charakterystyczne dla „Pamiętników”?
•Jaką funkcję pełnią anegdoty i dygresje w „Pamiętnikach” Paska?
•Które stwierdzenia o warstwie literackiej „Pamiętników” są prawdziwe?
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Tematy rozprawek z „Pamiętników”
Sarmacki portret polskiego szlachcica. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrane konteksty (co najmniej dwa).
Wprowadzenie
Pamiętniki na maturze
„Pamiętniki” napisał Jan Chryzostom Pasek (ur. ok. 1636 w województwie rawskim, zm. 1701 lub 1702), szlachcic z Mazowsza, uczeń kolegium jezuickiego w Rawie, żołnierz dywizji Stefana Czarnieckiego, a po 1667 r. ziemianin gospodarujący na dzierżawach w Krakowskiem. Spisywał je pod koniec życia, prawdopodobnie w latach 1690–1695.
Rękopis zachował się tylko w odpisie z XVIII w., bez początku i z lukami; tekst urywa się w połowie zdania pod rokiem 1688. Drukiem wydał go Edward Raczyński w 1836 r. Utwór ułożony jest rok po roku – kolejne partie zaczynają się formułą w rodzaju „Rok pański 1659”. Zwykle wyróżnia się w nim dwie części: wojenną (1656–1666) i ziemiańską (1667–1688).
W pierwszej Pasek opowiada o walkach ze Szwedami, o najeździe Rakoczego (1657), o wyprawie do Danii (1658–1659), o bitwach z wojskiem moskiewskim pod Połonką i nad rzeką Basią (1660), o związku wojskowym i oskarżeniu, z którego tłumaczył się przed królem (1661), o prowadzeniu posłów moskiewskich (1662) i o wojnie domowej z Jerzym Lubomirskim (1665–1666).
Druga zaczyna się od ożenku z wdową Łącką, z domu Remiszowską (1667), i obejmuje gospodarowanie, spław zboża do Gdańska, sejmy i sejmiki, wesela, pogrzeby, polowania, a także spory sąsiedzkie i sądowe. Sam autor tak określa swój zamiar: „opisać statum vitae meae, non statum Reipublicae” (rok 1660), a w innym miejscu: „bo to nie kronika, ale tylko dukt życia mego” (rok 1666).
Pisze po polsku, gęsto wplatając łacinę, i opowiada tak, jak się opowiada przy stole: z dialogami, przysłowiami i żartem. Pasek jest jednocześnie autorem, narratorem i bohaterem, więc przedstawia siebie korzystnie – „Pamiętniki” czyta się dziś przede wszystkim jako obraz obyczajów i sposobu myślenia szlachty XVII w., a nie jako ścisłe źródło historyczne.
Po wydaniu w 1836 r. zachwycali się nimi romantycy (Adam Mickiewicz mówił o Pasku w wykładach paryskich), a Henryk Sienkiewicz korzystał z nich, pisząc Trylogię.
Przed maturą
Powtórka z „Pamiętników” Paska krok po kroku
1
Odśwież pojęcia
Zacznij od: Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki, Stefan Czarniecki i 22 kolejnych pozycji.
12 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
1
Budowa utworu – układ roczny, lata wojenne i ziemiańskie
„Pamiętniki” obejmują lata 1656–1688 i są ułożone rok po roku. Początek rękopisu zaginął: zachowany tekst zaczyna się w roku 1656 od wiersza-pożegnania z koniem („moj dereszu”) i wyliczenia bitew ze Szwedami, a kończy urwanym zdaniem pod rokiem 1688. Przyjęło się dzielić utwór na dwie części. Lata 1656–1666 to służba wojskowa: walki ze Szwedami, wojna z Rakoczym (1657), wyprawa do Danii (1658–1659), kampania przeciw wojsku moskiewskiemu (1660), czas związku wojskowego (1661), podróż z posłami moskiewskimi (1662), wojna domowa z Lubomirskim (1665–1666). Lata 1667–1688 to życie ziemianina: ożenek z wdową w Olszówce, kolejne dzierżawy (Miławczyce, Smogorzów, Skrzypiów), wyprawy ze zbożem do Gdańska, pospolite ruszenie pod Gołąb (1672), wesela i pogrzeby, na których Pasek wygłasza mowy, polowania i oswajanie zwierząt, wreszcie długi spór z margrabią pińczowskim. Zapiski z lat ziemiańskich bywają bardzo krótkie (kilka zdań o pogodzie, cenach zboża i wydarzeniach w kraju), ale są wśród nich także długie opowieści, np. o wydrze (1680) czy o odsieczy wiedeńskiej (1683). Nie każdy rok zaczyna się od wojny lub gospodarstwa – stałym elementem jest natomiast westchnienie w rodzaju „daj Boże szczęście!” i informacja, gdzie autor rok zaczął.
2
Wyprawa do Danii (1658–1659)
W 1658 r. król wysłał Czarnieckiego „z sześciu tysięcy wojska naszego” na pomoc królowi duńskiemu przeciw Szwedom; nad całością sił sprzymierzonych stał elektor brandenburski. Pasek zapisuje obawy żołnierzy przed wyprawą za morze i list ojca, który kazał mu iść tam, „gdzie jest wola wodza”. Opisuje walki (zdobycie Koldingu w dzień Bożego Narodzenia 1658 r., wyspę Alsen, obóz pod fortecą Frederichs-Odde, niebezpieczną przeprawę morską w czasie burzy), ale równie chętnie – kraj i ludzi. Notuje, że kobiety są urodziwe i chodzą w drewnianych trzewikach, że „w afektach zaś nie tak są powściągliwe jako Polki”, że Duńczycy śpią w łóżkach zasuwanych w ścianie jak szafa i sypiają nago, nie wstydząc się rozbierać nawet przy gościu. O jedzeniu pisze, że „rzadko co ciepłego jedzą”, tylko gotują na cały tydzień i jedzą na zimno; kiszką z krwią i kaszą częstowano go „do uprzykrzenia”. Pieców w domach nie ma, „chyba wielcy panowie, bo od nich wielki podatek na króla idzie”, grzeją się przy szerokich kominach. O kościołach luterańskich mówi z uznaniem: „Kościoły tam bardzo piękne, które przedtem bywały katolickie”, a nabożeństwo jest „piękniejsze, niżeli u naszych polskich kalwinistów”. Polacy chodzili tam na kazania wygłaszane dla nich po łacinie, choć ksiądz Piekarski ich za to łajał. Podczas modlitwy mężczyźni zasłaniali oczy kapeluszami, a kobiety chowały głowy pod ławki – wtedy chłopcy z polskiego wojska kradli im książki i chustki, z czego śmiał się nawet pastor. W opisie Danii ciekawość i uznanie mieszają się więc z żartem i z przekonaniem, że polski obyczaj jest lepszy („u nas tego i żona przy mężu nie uczyni”).
3
Eleonora – wątek miłosny z roku 1659
W Danii Pasek kwaterował u zamożnego szlachcica, którego nazywa panem Dywarne. Jego córka przysłała mu długi list po łacinie, podpisany „Eleonora in Croes Dyvarne”, z wyznaniem uczucia i prośbą o przyjazd. Pasek przyznaje, że list zrobił na nim wrażenie – „jakoby kajdany włożył na serce” – i że postanowił jechać, ale drogę zamknęli mu Szwedzi, a potem przyszedł rozkaz powrotu do Polski. Ostatecznie odwiódł go od małżeństwa ksiądz Piekarski, strasząc, że zostanie luteraninem: „żony dobrać, a duszę stracić”. Pasek tłumaczy, że nie pociągał go ani majątek, ani uroda dziewczyny, lecz jej przywiązanie i życzliwość całego domu, i że odjeżdżał z płaczem. Wątek pokazuje, jak w „Pamiętnikach” łączy się opowieść o wojnie z opowieścią osobistą, a także jak ważna jest dla autora wierność własnemu wyznaniu i krajowi.
4
Msza po zdobyciu Koldingu – wiara i wojna
Scena, którą przywołuje się najczęściej, pochodzi z końca roku 1658. Po szturmie na Kolding (u Paska: Koldynk; o świcie w Boże Narodzenie, ze śpiewem kolędy) wojsko odprawia w lesie mszę dziękczynną: ołtarzem jest pniak ściętego dębu, a kielich trzeba ogrzewać przy ogniu, bo jest mróz. Pasek, jeszcze zakrwawiony po walce („ujuszony”), klęka, by służyć księdzu Piekarskiemu do mszy. Czarniecki zwraca mu uwagę: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”, na co ksiądz odpowiada: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla imienia Swego”. Warto zapamiętać, kto co mówi: zastrzeżenie zgłasza wódz, uspokaja ksiądz, a narrator przytacza rozmowę bez komentarza i zaraz przechodzi do dalszej opowieści. Fragment pokazuje sposób myślenia, w którym wojna z innowiercami jest służbą Bogu, a pobożność żołnierza (modlitwa przed szturmem, śluby, msza po zwycięstwie) nie kłóci się z zabijaniem. Podobnie w roku 1672 Polska zostaje w „Pamiętnikach” nazwana „antemurale Christianitatis”, czyli przedmurzem chrześcijaństwa. Religijność Paska widać też w innych miejscach: przed obrazem szuka rady, czy jechać do Eleonory, a wyzdrowienie w 1685 r. przypisuje świętemu Antoniemu.
5
Kampania 1660 roku – Połonka i Chowański
Rok 1660 to najobszerniejsza relacja bitewna w utworze. Dywizja Czarnieckiego łączy się z wojskiem litewskim Pawła Sapiehy i pod Połonką rozbija armię moskiewską Iwana Chowańskiego. Pasek opisuje spowiedź żołnierzy przed bitwą, szyk, przebieg starcia i własne przygody: chłopcu błagającemu o litość odbiera krzyż i każe uciekać, a w pogoni chwyta bogato ubranego jeźdźca, którego bierze za samego wodza („Rozumiejąc, że sam Chowański”). To jednak nie był hetman – o nim Pasek pisze wprost: „Chowański sam, już w ucieczce dwa razy w łeb cięty, uszedł”. Częsty błąd w opracowaniach to twierdzenie, że Pasek pojmał Chowańskiego. Później następuje bitwa z Dołgorukim nad rzeką Basią i kolejne starcie z Chowańskim. W tych partiach widać, jak autor łączy relację o wojnie z pochwałą wodza (Czarniecki jest dla niego wzorem dowódcy) i z dbałością o własną sławę i zdobycz – skrupulatnie odnotowuje zdobyte konie, broń i wartość łupów.
6
Wojna domowa z Lubomirskim (1665–1666)
Pod rokiem 1665 Pasek pisze, że „roznieciła się domowa wojna”. Sam należał do tych, którzy „do związku nie poszli”, czyli został w wojsku królewskim, i brał udział w kampanii zakończonej bitwą pod Mątwami (1666), w której zginęło wielu dawnych żołnierzy Czarnieckiego. Jego sympatie nie są jednak po stronie dworu: winą za wojnę obciąża doradców króla i stronnictwo francuskie, w długiej inwektywie atakuje prymasa Prażmowskiego, a o przeciwniku króla pisze: „ustępował Lubomirski jako panu, jako królowi, ale się przecie bronił”. Z żalem mówi o wojnie, w której „brat na brata szable dobywa” – tak uzasadnia odmowę udziału chan tatarski. Opisując Mątwy, pokazuje moment, gdy walczący rozpoznają się nawzajem: „tu jeden brat, tu drugi, tu syn, tu ociec”. W tej samej części znajduje się rada dla młodych czytelników, by bywali na sejmach, bo tam nauczą się polityki i prawa. To dobry przykład, że „Pamiętniki” pisane są z myślą o potomnych – autor zwraca się do nich też słowami: „Kto będzie po mnie sukcesorem tej książki mojej”.
Pokaż pozostałe 6▾
7
Ożenek i życie ziemianina (od 1667 r.)
Rok 1667 otwiera drugą część utworu. Pasek opowiada z humorem o swatach: wojewoda chciał go żenić z Radoszowską, kasztelan Śladkowski „gwałtem” ciągnął do panny Śladkowskiej z bogatą wsią, a ostatecznie ożenił się z wdową z Olszówki pod Wodzisławiem, siostrą Jędrzeja Remiszowskiego (wdową po Łąckim). O przyszłej żonie słyszy, że to „białogłowa poczciwa, gospodyni dobra, w domu porządek i dostatek wszelki”. Ślub wziął pośpiesznie, zanim zdążyli mu przeszkodzić Śladkowscy. Po latach ocenia ten krok trzeźwo: małżeństwo z wdową obciążoną długami i procesami po pierwszym mężu kosztowało go wiele („To to tak pojąć wdowę z dziećmi i z kłopotami”). Odtąd treścią zapisków są dzierżawy, urodzaje i ceny, spław zboża Wisłą do Gdańska, wesela, pogrzeby i obłóczyny, na których wygłasza mowy, udział w sejmikach, sejmach i pospolitym ruszeniu, a także zajazdy, pojedynki i pozwy. Pasek nie ukrywa swojej porywczości – wspomina „zwady, bitwy, pojedynków” – i nie ukrywa picia: ciężką chorobę w 1685 r. przypisuje temu, że przypadła mu „z przepicia”, choć winą obarcza kompanię i polski obyczaj. Pod rokiem 1680 zapisuje też, że po pożarze gumien kazał wziąć na tortury podejrzanego karbownika, który okazał się niewinny, i że potem tego żałował.
8
Wydra Robak i król Jan III Sobieski (1680)
Najbardziej znana opowieść z lat ziemiańskich znajduje się pod rokiem 1680. Pasek miał oswojoną wydrę, którą wołał przezwiskiem Robak. Na rozkaz „Robak! trzeba mi ryb dla gości, hul w wodę!” wynosiła ze stawu rybę za rybą; w podróży w dni postne zaopatrywała w ryby pana i czeladź. Spała z nim w pościeli, nocą nie dawała nikomu podejść do łóżka, rozumiała komendę jak pies, a innych psów, poza jednym, nie znosiła. Wieść o niej doszła do króla Jana III, który przez dworzanina Straszewskiego i listy prosił o podarowanie zwierzęcia. Pasek nie odmówił, ale przyznaje: „mi było tak miło, jakoby mię ostrym grzebłem po gołej skórze drapał”; nie przyjął za wydrę ani pieniędzy, ani koni. Na dworze wydra dała się pogłaskać królowi i zaczęła łowić w podstawionych naczyniach. Wbrew pisemnej instrukcji Paska uwiązano ją jednak za obrączkę, z której się wyśliznęła; nocą wyszła na dwór, a rano zabił ją berdyszem dragon, który nie wiedział, co to za zwierzę, i sprzedał skórkę Żydowi. Król wołał: „Zabij, kto cnotliwy! Zabij, kto w Boga wierzy!”; dragona chciano rozstrzelać, ostatecznie skazano go na przejście przez rózgi regimentu, a król „przez cały dzień i nie jadł, i nie gadał z nikim”. Pasek kończy: „Tak ci i mnie zbawili tak kochanego zwierzęcia, i sami się nie nacieszyli”. Zaraz potem opisuje swoje „myślistwo”: zwierzyniec ptaszy nakryty drucianymi kratami, sokoły i jastrzębie, charty oraz oswojone lisa, kunę, borsuka i zająca, które chodziły razem z psami. Opowieść pokazuje przywiązanie autora do zwierząt, jego dumę z rozgłosu („sławna na całe województwo krakowskie, a potem i na całą Polskę”) oraz stosunek szlachcica do króla: prośbie władcy się nie odmawia, ale zapłaty się nie bierze.
9
Język i styl – polszczyzna z łaciną, opowieść mówiona
„Pamiętniki” są napisane po polsku, z bardzo licznymi wtrąceniami łacińskimi (makaronizmami). Łacina pojawia się w pojedynczych wyrazach i zwrotach wplecionych w polskie zdanie („ex ratione”, „conclusum”, „wracam się ad rem”), w sentencjach („Homo proponit, Deus disponit”, „Qui cito dat, bis dat”, „Dominus dedit, Dominus abstulit”) oraz w całych tekstach – list Eleonory jest przytoczony po łacinie. Obok tego stoi język potoczny i obrazowy: przysłowia („Baba z woza, kołkom lżej”, „z jakim przestajesz, takim się stajesz”), żartobliwe porównania, dosadne wyzwiska („Złodziej Węgrzyn, szalony Rakocy”). O najeździe Rakoczego Pasek opowiada jak anegdotę: wodzowi „zachciało mu się polskiego czosnku”, a puenta brzmi „Otóż tobie czosnek!”. Narracja jest swobodna – autor odchodzi od tematu i sam to zaznacza („wracam się ad cursum anni”), przytacza rozmowy w mowie niezależnej, zwraca się do przyszłych czytelników. W tekst wplata wiersze (pożegnanie konia, wiersz po zwycięstwie 1660 r.) oraz własne mowy: weselne, pogrzebowe, na obłóczynach, a także obronę przed królem – te partie mają styl ozdobny, retoryczny, wyniesiony ze szkoły. Ze względu na swobodny, opowiadający tok „Pamiętniki” uznaje się za wzór staropolskiej gawędy.
10
Autor, narrator, bohater – wiarygodność i autokreacja
Pasek deklaruje, że pisze tylko o tym, w czym sam brał udział: „o tych tylko piszę okazyjach, w których sam byłem”, a celem jest, „żebym sobie mógł reducere in memoriam kożde moje actiones”. Spisywał jednak wspomnienia po mniej więcej trzydziestu latach od opisywanych wojen, więc długie mowy i dialogi są odtworzone lub ułożone na nowo, a w szczegółach historycy wskazują pomyłki. Autor przedstawia siebie korzystnie: jest dzielny w szturmie, wygadany przed królem, ceniony przez wodza, sławny z myślistwa. Jednocześnie – nie widząc w tym nic zdrożnego – opowiada o łupach, bójkach, pijatykach i procesach. Dlatego czytelnik dostaje dwa obrazy naraz: ten, który Pasek chciał zostawić potomnym, i ten, który wynika z samych faktów. Z dokumentów wiadomo, że pod koniec życia, w 1700 r., został skazany na banicję – tego w zachowanym tekście już nie ma. Wartość „Pamiętników” polega więc mniej na ścisłości, a bardziej na tym, że pokazują codzienność, obyczaje i przekonania średniej szlachty: przywiązanie do wolności i równości szlacheckiej, do katolicyzmu, do obyczaju przodków, nieufność wobec cudzoziemców i dworu.
11
Sarmatyzm i barok – jak umieścić utwór w epoce
Pasek żył i pisał w XVII w., w epoce baroku. Szlachta tego czasu uważała się za potomków starożytnych Sarmatów; z tego przekonania wyrosła kultura nazywana sarmatyzmem, z jej kultem wolności i równości szlacheckiej, tradycjonalizmem, przywiązaniem do katolicyzmu i poczuciem wyższości wobec innych narodów. W „Pamiętnikach” samo słowo „Sarmata” nie pada, ale postawy te widać w konkretnych scenach: w dumie z żołnierskiej służby pod Czarnieckim, w mszy po zdobyciu Koldingu, w nazwaniu Polski „antemurale Christianitatis”, w ocenianiu duńskich obyczajów miarą polskich, w niechęci do „fakcyj” dworskich i w pouczeniu młodych, by uczyli się polityki na sejmach. Do cech barokowych należą także: język przesycony łaciną, upodobanie do retoryki (mowy na każdą okazję), łączenie tonu wysokiego z rubasznym, uwaga dla znaków i cudów (złe wróżby przed wyprawą Rakoczego, widzenie świętego Antoniego w chorobie). Pisząc o utworze, najlepiej opierać się na scenach i cytatach, a ogólne pojęcia traktować jako ich podsumowanie.
12
Losy tekstu i recepcja
Pasek nie wydał swoich wspomnień; przez około półtora wieku pozostawały w rękopisie. Autograf zaginął – tekst znamy z niepełnego odpisu z XVIII w. Pierwsze wydanie przygotował Edward Raczyński w 1836 r. W epoce romantyzmu „Pamiętniki” przyjęto z zachwytem jako żywy obraz dawnej Polski; Adam Mickiewicz omawiał je w wykładach paryskich, a korzystali z nich m.in. Juliusz Słowacki i Józef Ignacy Kraszewski. Henryk Sienkiewicz sięgał po nie, pisząc Trylogię: stylizował język na polszczyznę XVII w., a nazwisko bohatera „Potopu” nosi u Paska pułkownik litewski – „Kmicic, pułkownik” pojawia się w opisie walk 1660 r. Trzeba pamiętać o chronologii: „Pan Tadeusz” ukazał się w 1834 r., czyli przed pierwszym wydaniem „Pamiętników”.
Typowe błędy
Tu łatwo stracić punkty
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
✗ Błąd
Pamiętniki Paska zostały wydane za jego życia
✓ Poprawnie
Pasek spisał je pod koniec XVII w. (prawdopodobnie 1690–1695), ale drukiem wyszły dopiero w 1836 r., w opracowaniu Edwarda Raczyńskiego.
Dlaczego: Rękopis autora zaginął; tekst znamy z niepełnego odpisu z XVIII w., w którym brakuje początku, a zakończenie urywa się w połowie zdania pod rokiem 1688.
✗ Błąd
Pasek wziął do niewoli hetmana Chowańskiego
✓ Poprawnie
Pod Połonką (1660) Pasek schwytał bogato ubranego jeźdźca, którego wziął za wodza. O samym hetmanie pisze: „Chowański sam, już w ucieczce dwa razy w łeb cięty, uszedł”.
Dlaczego: Pomyłka bierze się z niedokładnej lektury sceny pogoni. Pasek zaznacza tylko, że gonił uciekającego, „Rozumiejąc, że sam Chowański”. Kilka zdań dalej powtarza: „Hetman najwyższy, Chowański, dwa razy cięty, uciekł”.
✗ Błąd
Słowa o krwi rozlanej dla imienia Bożego wypowiada Pasek
✓ Poprawnie
Wypowiada je ksiądz Piekarski: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla imienia Swego”. To odpowiedź na uwagę Czarnieckiego: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”.
Dlaczego: Msza odbywa się w lesie, na pniaku ściętego dębu, po zdobyciu Koldingu w Boże Narodzenie 1658 r. – podczas wyprawy duńskiej, w wojnie ze Szwedami. Pasek służy do mszy zakrwawiony i przytacza rozmowę bez komentarza.
✗ Błąd
Pamiętniki są napisane po łacinie
✓ Poprawnie
Są napisane po polsku, z licznymi wtrąceniami łacińskimi (makaronizmami). Po łacinie przytoczone są tylko niektóre teksty, np. list Eleonory.
Dlaczego: Łacina była językiem szkoły i życia publicznego szlachty, dlatego Pasek miesza ją z polszczyzną także w zwykłej opowieści: „ex ratione”, „conclusum”, „wracam się ad rem”.
Pokaż pozostałe 4▾
✗ Błąd
Wydrę Robaka król odebrał Paskowi siłą i zwierzę zginęło z rąk królewskiego sługi
✓ Poprawnie
Król Jan III prosił o wydrę przez posłańca i listy; Pasek oddał ją niechętnie i nie przyjął zapłaty. Wydra zsunęła obrączkę, wyszła nocą na dwór i została zabita berdyszem przez dragona, który nie wiedział, co to za zwierzę.
Dlaczego: Opowieść znajduje się pod rokiem 1680, czyli w ziemiańskiej części utworu. Królem jest Jan III Sobieski (nie Jan Kazimierz, pod którym Pasek służył w wojsku). Paska przy śmierci wydry nie było – zna ją z relacji.
✗ Błąd
Pamiętniki to wiarygodna kronika wojen XVII wieku
✓ Poprawnie
To wspomnienia spisane po latach i z własnego punktu widzenia. Autor sam zastrzega: „bo to nie kronika, ale tylko dukt życia mego”.
Dlaczego: Pasek pisze o tym, co sam przeżył, i przedstawia siebie korzystnie; długie mowy i dialogi odtwarza z pamięci. Dlatego utwór jest przede wszystkim świadectwem obyczajów i sposobu myślenia szlachty.
✗ Błąd
Pasek całe życie spędził w wojsku
✓ Poprawnie
Służbę wojskową opisuje w latach 1656–1666. Od ożenku w 1667 r. jest ziemianinem w Krakowskiem i o tym opowiada druga część utworu.
Dlaczego: Do części ziemiańskiej należą m.in. opowieść o wydrze (1680), opis „myślistwa”, wyprawy ze zbożem do Gdańska, choroba z 1685 r. i spór z margrabią pińczowskim.
✗ Błąd
W wojnie domowej 1665–1666 Pasek potępia Lubomirskiego
✓ Poprawnie
Pasek służył wtedy w wojsku królewskim, ale winą za wojnę obarcza doradców króla, zwłaszcza prymasa Prażmowskiego, a o Lubomirskim pisze ze zrozumieniem.
Dlaczego: O sobie mówi w liczbie mnogiej: „cośmy do związku nie poszli”. Jednocześnie stwierdza, że Bóg „przy niewinności stawał”, a bitwę pod Mątwami opisuje jako nieszczęście wojny domowej.
Do zapamiętania
Pojęcia i terminy do powtórzenia
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Jan Chryzostom Pasek
Ur. ok. 1636, zm. 1701 lub 1702; szlachcic z województwa rawskiego, żołnierz, potem ziemianin w Krakowskiem; autor „Pamiętników”
Pamiętniki
Wspomnienia z lat 1656–1688, spisane prawdopodobnie w latach 1690–1695, wydane w 1836 r.
Stefan Czarniecki
Dowódca Paska, w tekście nazywany najczęściej „Wojewodą”; prowadzi wyprawę duńską i kampanię 1660 r.
Ksiądz Piekarski
Kapelan wojskowy; odprawia mszę po zdobyciu Koldingu i odwodzi Paska od ożenku w Danii
Kolding (u Paska: Koldynk)
Twierdza w Danii zdobyta szturmem w Boże Narodzenie 1658 r.; po niej msza w lesie
Eleonora
Córka duńskiego szlachcica, u którego Pasek kwaterował; autorka łacińskiego listu miłosnego (1659)
Połonka
Bitwa z wojskiem moskiewskim w 1660 r.; hetman Chowański, ranny, uciekł
Iwan Chowański
Wódz wojsk moskiewskich pokonany pod Połonką; Pasek go nie pojmał
Jerzy Rakoczy
Książę siedmiogrodzki; jego najazd z 1657 r. Pasek opisuje jako wyprawę „na czosnek do Polski”
Jerzy Lubomirski
Przywódca strony przeciwnej królowi w wojnie domowej 1665–1666
Mątwy
Bitwa z 1666 r., w której wojska Lubomirskiego wycięły doborowe oddziały królewskie
Jan Kazimierz
Król, za którego panowania Pasek służył w wojsku; przed nim bronił się z zarzutów w 1661 r.
Pokaż wszystkie 25 (13 więcej) ▾
Jan III Sobieski
Król, który w 1680 r. wyprosił u Paska oswojoną wydrę
Robak
Przezwisko oswojonej wydry Paska; łowiła ryby na rozkaz, zginęła na dworze królewskim
Anna Łącka
Żona Paska od 1667 r.; w tekście: wdowa z Olszówki, z domu Remiszowska (imię nie pada)
Olszówka
Wieś pod Wodzisławiem w Krakowskiem, gdzie Pasek osiadł po ślubie
„statum vitae meae, non statum Reipublicae”
Zamiar autora: opisać własne życie, a nie dzieje państwa (rok 1660)
„dukt życia mego”
Określenie własnego dzieła: „bo to nie kronika, ale tylko dukt życia mego” (rok 1666)
Makaronizm
Wyraz lub zwrot obcy (tu: łaciński) wpleciony w polskie zdanie
Gawęda
Swobodna opowieść naśladująca żywe mówienie, z dygresjami, dialogami i żartem
Sarmatyzm
Kultura i poglądy szlachty polskiej wywodzącej swój ród od starożytnych Sarmatów
„antemurale Christianitatis”
Przedmurze chrześcijaństwa – tak nazwana jest Polska pod rokiem 1672
Związek wojskowy
Konfederacja nieopłaconego wojska; Pasek do niej nie przystał (1661, 1665)
Barok
Epoka, w której żył i pisał Pasek (XVII w.)
Edward Raczyński
Wydawca pierwszej edycji „Pamiętników” (1836)
Przykłady z bazy
Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Pamiętniki”
Poniżej 7 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Po bitwie pod Trzemesznem (1656) chłopi przeszukujący pobojowisko znaleźli złoto w rozciętych wnętrznościach szwedzkiego trupa i zaczęli rozpruwać innych, „i tak znajdowali miejscami złoto, miejscem też błoto”. Żywym uciekinierom mówili: „Idźże, złodzieju pludraku, do domu: kiedy zdobyczy nie masz, daruję cię zdrowiem”.
Co ten epizod mówi o wojnie, a co o sposobie opowiadania Paska? Podaj dwa spostrzeżenia.
Dopasuj rok do wydarzenia opisanego w „Pamiętnikach”.
1657
→
1658
→
1661
→
1667
→
1683
→
Do wyboru:zdobycie zamku w Koldyngu w dzień Bożego Narodzeniazwycięstwo nad Turkami pod Wiedniemobrona Paska przed królem i senatorami w Grodniewojna z Rakoczym, który najechał Polskęślub z wdową w Olszówce
📜 Pamiętniki ⎽ Luki w tekście ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie
🤖 Ocena AI
Autorskie · PP 3 pkt
W Danii Pasek zdobył uczucie panny o imieniu (1), która przysłała mu list po łacinie. Jego czeladnik (2) ożenił się tam bez wiedzy pana. Gdy wojsko wracało do Polski, wysłano go za Paskiem z listami, przebranego w niemieckie suknie; umiał powiedzieć tylko „Gib Brut, gib Szpek, gib Haber!”, więc żołnierze z wojska (3) wzięli go za szpiega i zatrzymali.
📜 Pamiętniki ◫ Praca z tekstem ⚫⚫⚫⚫⚫ Ekspert
🤖 Ocena AI
Autorskie · PR 5 pkt
Jan Chryzostom Pasek — „Pamiętniki” (Rok 1658, msza po zdobyciu zamku w Koldynku)
Klęknąłem księdzu Piekarskiemu służyć do mszej; ujuszony, ubieram księdza, aż Wojewoda rzecze: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”. Odpowie ksiądz: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną [dla] imienia Swego”.
a Zinterpretuj odpowiedź księdza w kontekście sarmackiej religijności. Co mówi o relacji między wiarą a wojną w mentalności szlacheckiej?3 pkt
b Odnieś ten epizod do problematyki całego utworu: jak się ma do portretu Paska jako Sarmaty? Czy Pasek dostrzega sprzeczność?2 pkt
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1
Zapamiętaj ramę: wspomnienia z lat 1656–1688, spisane pod koniec XVII w., wydane w 1836 r.; układ rok po roku; część wojenna (1656–1666) i ziemiańska (1667–1688).
2
Autor: Jan Chryzostom Pasek (ur. ok. 1636), szlachcic z Mazowsza, żołnierz Czarnieckiego, od 1667 r. ziemianin w Krakowskiem. Autor, narrator i bohater w jednej osobie.
3
Lata wojenne w kolejności: Szwedzi (1656), Rakoczy (1657), Dania (1658–1659), Połonka i Basia (1660), związek wojskowy i obrona przed królem (1661), posłowie moskiewscy (1662), wojna domowa z Lubomirskim i Mątwy (1665–1666).
4
Dania: zdobycie Koldingu w Boże Narodzenie 1658 r., msza w lesie, opis obyczajów (spanie nago, jedzenie na zimno, brak pieców z powodu podatku, piękne kościoły, zasłanianie oczu w czasie modlitwy), list Eleonory.
5
Msza po zdobyciu Koldingu: Czarniecki – „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”; ksiądz Piekarski – „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla imienia Swego”. Pasek tylko to przytacza.
6
Połonka 1660: Pasek nie pojmał Chowańskiego – hetman „dwa razy w łeb cięty, uszedł”.
7
Lata ziemiańskie: ożenek z wdową w Olszówce (1667), dzierżawy, spław zboża do Gdańska, mowy na weselach i pogrzebach, wydra Robak i król Jan III (1680), choroba „z przepicia” (1685), spór z margrabią pińczowskim.
8
Wydra: prośba króla, niechęć Paska („jakoby mię ostrym grzebłem po gołej skórze drapał”), odmowa zapłaty, śmierć wydry z ręki dragona, żal króla.
9
Zamiar autora cytuj dokładnie: „opisać statum vitae meae, non statum Reipublicae” oraz „bo to nie kronika, ale tylko dukt życia mego”.
10
Język: polszczyzna z makaronizmami („ex ratione”, „wracam się ad rem”), przysłowia („Baba z woza, kołkom lżej”), anegdota („Otóż tobie czosnek!”), mowy i wiersze wplecione w tekst.
11
Interpretując, odróżniaj to, jak Pasek chce się pokazać, od tego, co wynika z opowiedzianych zdarzeń – i opieraj się na konkretnych scenach.
12
Chronologia recepcji: pierwsze wydanie 1836 (Raczyński), zachwyt romantyków, wykłady paryskie Mickiewicza, Trylogia Sienkiewicza.
FAQ
FAQ — Pamiętniki
Czy Pasek wziął do niewoli Chowańskiego?▾
Nie. Pod Połonką w 1660 roku gonił bogato ubranego Moskwicina, „rozumiejąc, że sam Chowański”, i wziął go żywcem. Sam Chowański, jak pisze Pasek, „już w ucieczce dwa razy w łeb cięty, uszedł”. Jeńca Pasek musiał oddać Czarnieckiemu, a ten wziął za niego okup.
Jak się nazywała wydra Paska i co się z nią stało?▾
Robak. W 1680 roku król Jan III Sobieski przysłał po nią Straszewskiego. Pasek oddał wydrę, nie przyjmując w zamian pieniędzy ani koni. Na dworze zerwała obrączkę, wyszła nocą i zabił ją dragon, który nie wiedział, że to zwierzę królewskie. Dragona przepędzono przez szpaler żołnierzy, a król przez cały dzień nie jadł i z nikim nie mówił.
Na ile części dzielą się „Pamiętniki”?▾
W wydaniu Wolnych Lektur tekst jest podzielony tylko na lata, od 1656 do 1688. Podział na część wojenną (1656–1666) i ziemiańską (1667–1688) to podział szkolny; granicą jest ślub Paska w 1667 roku. Początek rękopisu nie zachował się, a tekst urywa się w pół zdania w 1688 roku.
Co znaczy „statum vitae meae, non statum Reipublicae”?▾
Tak Pasek określa cel pisania: opisać bieg własnego życia, a nie dzieje Rzeczypospolitej. Dlatego pomija bitwy, w których nie był, i przyznaje to wprost. To zdanie przydaje się w odpowiedzi o gatunku (pamiętnik, a nie kronika) i o subiektywizmie narracji.
Jak przećwiczyć „Pamiętniki” przed sprawdzianem?▾
Zacznij sesję z samych „Pamiętników”: 10 pytań losowanych z 55 w banku, od zamkniętych o wyprawy i anegdoty po otwarte o sarmatyzm i makaronizmy. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, które lata masz słabiej opanowane.
Ile zadań z Pamiętników Paska jest na maturze?▾
CKE nie przypisuje punktów do lektur. O tym, do których lektur można odwołać się w wypracowaniu, decyduje lista wydrukowana w arkuszu egzaminacyjnym. Na poziomie podstawowym za cały egzamin pisemny jest 60 punktów: 10 za test „Język polski w użyciu”, 15 za test historycznoliteracki i 35 za wypracowanie (Informator CKE).
O czym są „Pamiętniki” Paska i jak są zbudowane?▾
To wspomnienia szlachcica z lat 1656–1688, ułożone rok po roku. Lata 1656–1666 wypełnia służba wojskowa pod Stefanem Czarnieckim: walki ze Szwedami, wyprawa do Danii, bitwy z wojskiem moskiewskim, wojna domowa z Lubomirskim. Od roku 1667, po ożenku z wdową z Olszówki, Pasek opisuje życie ziemianina: gospodarowanie na dzierżawach, spław zboża do Gdańska, sejmiki, wesela i pogrzeby, polowania, spory sądowe. Początek rękopisu zaginął, a tekst urywa się pod rokiem 1688.
Co naprawdę dzieje się w scenie mszy po bitwie?▾
Po zdobyciu Koldingu w Boże Narodzenie 1658 r. wojsko odprawia w lesie mszę dziękczynną, „na pniaku ściętego dębu”. Pasek, zakrwawiony po szturmie, służy księdzu Piekarskiemu do mszy. Czarniecki mówi: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”, a ksiądz odpowiada: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla imienia Swego”. Narrator nie komentuje tych słów. Scenę przywołuje się, gdy mowa o tym, jak w „Pamiętnikach” łączą się pobożność i wojna.
Jak kończy się historia wydry?▾
Król Jan III wyprosił wydrę u Paska, który oddał ją niechętnie i nie wziął zapłaty. Na dworze zwierzę uwiązano za obrączkę, choć Pasek ostrzegał przed tym na piśmie. Wydra zsunęła obrączkę i wyszła na dwór, a rano zabił ją dragon, nie wiedząc, czy jest dzika, czy chowana. Króla ogarnął wielki żal; dragona skazano na karę cielesną. Pasek podsumowuje: „Tak ci i mnie zbawili tak kochanego zwierzęcia, i sami się nie nacieszyli”.
Czy „Pamiętniki” można traktować jako źródło historyczne?▾
Ostrożnie. Pasek spisywał je po wielu latach, pisze tylko o tym, w czym sam uczestniczył („o tych tylko piszę okazyjach, w których sam byłem”), i dba o własny wizerunek. Sam zaznacza, że to „nie kronika, ale tylko dukt życia mego”. Dlatego utwór ceni się przede wszystkim jako obraz obyczajów, języka i sposobu myślenia szlachty XVII w.
Jak zrobić powtórkę z „Pamiętników” Paska przed maturą?▾
Sprawdza się taka kolejność. 1) Zapamiętaj ramę: wspomnienia z lat 1656–1688, spisane pod koniec XVII w., wydane w 1836 r.; układ rok po roku; część wojenna (1656–1666) i ziemiańska (1667–1688). 2) Autor: Jan Chryzostom Pasek (ur. ok. 1636), szlachcic z Mazowsza, żołnierz Czarnieckiego, od 1667 r. ziemianin w Krakowskiem. 3) Lata wojenne w kolejności: Szwedzi (1656), Rakoczy (1657), Dania (1658–1659), Połonka i Basia (1660), związek wojskowy i obrona przed królem (1661), posłowie moskiewscy (1662), wojna domowa z Lubomirskim i Mątwy (1665–1666). Na koniec sprawdź się w quizie z „Pamiętników” Paska, a potem w pełnym sprawdzianie.
Powiązane działy
Wiedza z działu „Pamiętniki” przyda Ci się też tutaj:
84 zadania z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
🍪 Cenimy Twoją prywatność
Używamy plików cookies i podobnych technologii do analizy ruchu,
personalizacji treści i marketingu. Niektóre są niezbędne do
działania serwisu. Możesz zaakceptować wszystkie, odrzucić
opcjonalne lub dostosować zgody.
Polityka prywatności
·
Polityka cookies
Ustawienia prywatności
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz
zmienić w dowolnym momencie.
Niezbędne
Zawsze aktywne
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie,
koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie
działa.
Analityka
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga
nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są
faktycznie używane.
Marketing
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu
możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój
darmowej wersji.
