📖 Lektura📚 Barok

Sonety Sępa Szarzyńskiego — zadania maturalne

Mikołaj Sęp Szarzyński

Sześć sonetów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego: przemijanie, walka duchowa, miłość do Boga i wyjątek, czyli sonet do Tomickiego. Zadania maturalne sprawdzają analizę sonetu, środki stylistyczne i porównanie z Kochanowskim.

Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)

Podstawa wymienia „wybrane wiersze poetów epoki baroku” bez nazwisk; to jeden z możliwych wyborów.

Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 41.

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian z sonetów Sępa Szarzyńskiego z odpowiedziami →

zadań w katalogu
31
zadań w katalogu
typów zadań
7
typów zadań
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Sonety Sępa Szarzyńskiego” (Język polski) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Sonety Sępa Szarzyńskiego

„Sonety Sępa Szarzyńskiego” w Quizie — jak ćwiczysz

31 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Sonety Sępa Szarzyńskiego”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu
  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

7 typów zadań — Sonety Sępa Szarzyńskiego

z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
  • Otwarte 12
  • Zamknięte (A–D) 7
  • Dopasuj 3
  • Prawda/Fałsz 3
  • Luki w tekście 3
  • Uzupełnij 2
  • Wypracowanie 1

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z lektury „Sonety Sępa Szarzyńskiego” — kliknij odpowiedź i sprawdź.

Ćwicz lekturę „Sonety Sępa Szarzyńskiego” w Quizie → darmowe konto: 5 pytań dziennie · bez dziennego limitu od 49 zł/mies.

Wprowadzenie

Sonety Sępa Szarzyńskiego na maturze

Mikołaj Sęp Szarzyński zmarł prawdopodobnie ok. 1581 r., a jego wiersze wydano dopiero w 1601 r. w zbiorze „Rytmy abo wiersze polskie”. Znajduje się w nim sześć sonetów, oznaczonych liczbami od I do VI.

Badacze datują je na lata ok. 1570–1580, więc powstały jeszcze w XVI wieku, ale w opracowaniach łączy się je z początkami baroku: mówią o krótkości życia, o walce człowieka z szatanem, światem i ciałem i o tym, że tylko Bóg może zaspokoić ludzką miłość.

Na maturze obowiązują te same zasady co przy innych wierszach spoza listy tytułów w podstawie: test historycznoliteracki może zawierać sonet jako tekst do analizy, ale nie sprawdza znajomości jego treści (Informator CKE, s. 14), a w wypracowaniu sonet może być drugim utworem albo kontekstem.

Zadania w naszej bazie dotyczą tematów i tytułów poszczególnych sonetów, peryfraz i paradoksów, budowy sonetu i różnic między Sępem a Kochanowskim.

Przed maturą

Powtórka z sonetów Sępa Szarzyńskiego krok po kroku

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Sonet, Przerzutnia, Inwersja i 6 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Sprawdź, co umiesz

    8 umiejętności do odhaczenia, od „Sonet I: czas i śmierć” po „Sęp a Kochanowski”.

    Lista umiejętności
  3. 3

    Uważaj na typowe błędy

    5 pułapek, np. „Sęp Szarzyński pisał w XVII wieku”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Typowe błędy
  4. 4

    Sprawdź się

    Zadania z bazy mają wyjaśnienie po każdej odpowiedzi.

Zakres materiału

Sonety Sępa Szarzyńskiego — co musisz umieć

Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019, s. 41) wymienia w zakresie podstawowym „wybrane wiersze poetów epoki baroku”, bez nazwisk; sonety Sępa Szarzyńskiego są jednym z możliwych wyborów. Cytaty sprawdzone z tekstem w wydaniu Wolnych Lektur.

  1. 1

    Sonet I: czas i śmierć

    Pierwsze wersy pokazują pęd czasu („I Tytan prętki lotne czasy pędzą!”); Tytan oznacza tu słońce. Śmierć jest uosobiona i idzie tuż za człowiekiem. Podmiot z płaczem wspomina błędy młodości, a moc, rozkosz i skarby nazywa dobrami, które odwodzą od prawdziwego szczęścia, czyli od Boga. Pointa chwali tego, kto „wczas” pozna prawdziwy kształt tych „cieniów”.

  2. 2

    Sonet II: kruchy człowiek i nieskończony Bóg

    Motto pochodzi z Księgi Hioba, a pierwsza strofa opisuje człowieka poczętego „z wstydem” i ginącego jak cień. Paradoks polega na tym, że Bóg, szczęśliwy sam w sobie, pragnie miłości tak nędznej istoty. Cherubin dziwi się temu miłosierdziu, a Serafin płonie miłością. Sonet kończy prośba, by człowiek mógł oddać Bogu to, czego Bóg od niego żąda.

  3. 3

    Sonet III: modlitwa do Maryi

    Podmiot zwraca się do Maryi: „Przedziwna matko stworzyciela swego!”. Przypomina, że zdeptała głowę smoka i została wzięta do nieba. Porównanie z księżycem („Tyś jest dusz naszych jak księżyc prawdziwy”) mówi, że Maryja odbija światło Bożego miłosierdzia, tak jak księżyc odbija światło słońca. Ostatni dwuwiersz prosi ją, by była jutrzenką zapowiadającą słońce.

  4. 4

    Sonet IV: życie jako wojna

    Już tytuł wymienia trzech przeciwników: szatana, świat i ciało. Szatana zastępuje peryfraza „srogi ciemności / Hetman”, ciało jest domem, który chce upaść. Pytanie retoryczne z trzeciej strofy („Cóż będę czynił w tak straszliwym boju”) pokazuje człowieka słabego, który jest „rozdwojony w sobie”. Odpowiedź zaczyna się już w trzeciej strofie („jest nadzieja w tobie!”), a ostatni dwuwiersz ją domyka: z Bogiem przy boku podmiot wygra.

  5. 5

    Sonet V: dokąd kierować miłość

    Sonet otwiera paradoks: trudno nie kochać, a kochanie rzeczy ziemskich to „Nędzna pociecha”. Złoto, władza, sława, rozkosz i piękna twarz przemijają. Zdanie „Miłość jest własny bieg bycia naszego” mówi, że miłość należy do natury człowieka; błędem jest kierowanie jej ku temu, co nietrwałe, zamiast ku „wiecznej i prawej piękności”.

  6. 6

    Sonet VI: wyjątek w zbiorze

    Ostatni sonet jest adresowany do konkretnej osoby: to pochwała Mikołaja Tomickiego i jego cnót, choć zaczyna się od odwołania do Bożej światłości. Poeta zastrzega, że „uczonej / Mało pił wody”, czyli używa toposu skromności, a jednocześnie, jeśli „Muzy z ubóstwem się zgodzą”, zapowiada, że zalety adresata będą „wiersza mojego ustawną zabawą” i „sławą prawą”.

Pokaż pozostałe 2
  1. 7

    Język i budowa

    Sonety Sępa mają układ rymów ABBA ABBA CDCD EE, jak sonety Kochanowskiego, a końcowy dwuwiersz pełni rolę pointy. Zdania biegną przez granice wersów (przerzutnie), szyk bywa odwrócony, a tekst wypełniają pytania retoryczne, apostrofy, antytezy i paradoksy. Te środki trzeba umieć wskazać i określić ich funkcję.

  2. 8

    Sęp a Kochanowski

    W popularnym, szkolnym ujęciu u Kochanowskiego świat jest uporządkowany i dobry, a człowiek może w nim spokojnie żyć (w „Trenach” ten obraz się załamuje). U Sępa doczesność zwodzi, a człowiek musi walczyć o zbawienie. Wielu badaczy mówi tu o niepokoju, ale nie wszyscy: Witold Wojtowicz twierdzi, że arystotelesowski obraz świata daje Sępowi pewność i wzmacnia jego wiarę. W odpowiedzi warto przedstawić „niepokój” jako jedno z odczytań.

Typowe błędy

Tu łatwo stracić punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

Sęp Szarzyński pisał w XVII wieku

✓ Poprawnie

Sonety powstały ok. 1570–1580, a drukiem ukazały się w 1601 r., po śmierci poety

Dlaczego: Data wydania myli, bo przypada na barok. Sępa nazywa się poetą przełomu renesansu i baroku albo prekursorem baroku.

✗ Błąd

Tytan w Sonecie I to olbrzym z mitologii walczący z bogami

✓ Poprawnie

Tytan oznacza tu słońce, które razem z obłokami odmierza mijający czas

Dlaczego: To peryfraza, a pytania o nią sprawdzają, czy umiesz odczytać znaczenie w kontekście wersu.

✗ Błąd

Wrogiem człowieka w Sonecie IV jest tylko szatan

✓ Poprawnie

Przeciwników jest trzech: szatan, świat i ciało, jak zapowiada tytuł

Dlaczego: Wszyscy trzej przeciwnicy są w tytule i w tekście, więc pełna odpowiedź o sytuacji człowieka w tym sonecie powinna ich uwzględnić.

✗ Błąd

Sonet V potępia miłość

✓ Poprawnie

Miłość należy do natury człowieka; sonet krytykuje kierowanie jej ku rzeczom przemijającym

Dlaczego: Zdanie „Miłość jest własny bieg bycia naszego” przeczy odczytaniu, że poeta odrzuca miłość w ogóle.

Pokaż pozostałe 1
✗ Błąd

Wszystkie sonety Sępa są religijne

✓ Poprawnie

Sonet VI do Mikołaja Tomickiego jest pochwałą cnót adresata; wątek religijny jest tu tylko w tle (światło Boże w pierwszej strofie, „na tej Bóg przestaje”)

Dlaczego: Ten sonet wyraźnie różni się tematem od pozostałych, więc warto go znać przy pytaniach o różnice między sonetami.

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Sonet
Czternastowersowy wiersz z dwóch czterowierszy i dwóch tercyn; u Sępa z rymem ABBA ABBA CDCD EE
Przerzutnia
Przeniesienie części zdania do następnego wersu
Inwersja
Odwrócony, nietypowy szyk wyrazów w zdaniu
Peryfraza
Omówienie zamiast nazwy, np. „srogi ciemności Hetman” zamiast „szatan”
Paradoks
Twierdzenie pozornie sprzeczne, które kryje prawdę
Antyteza
Zestawienie przeciwieństw: dobra ziemskie i Bóg, ciało i dusza
Personifikacja
Nadanie cech ludzkich, np. śmierci, która stawia kroki
Vanitas
Motyw marności i przemijania wszystkiego, co ziemskie
Topos skromności
Zapewnienie autora, że brak mu talentu lub wykształcenia, jak w Sonecie VI

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Sonety Sępa Szarzyńskiego”

Poniżej 5 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.

⏳ Sonety Sępa Szarzyńskiego ◉ Zamknięte (A–D) ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

„O moc, o rozkosz, o skarby pilności, Choćby nie darmo były, przedsie szkodzą: Bo naszę chciwość od swej szczęśliwości Własnej (co Bogiem zowiemy) odwodzą.”

Przeczytaj trzecią strofę Sonetu I („O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego”). Jak podmiot liryczny ocenia wymienione w niej dobra?

A Są zupełnie bezwartościowe, więc wystarczy nimi pogardzać.
B Są nagrodą od Boga za pobożne życie, a więc źródłem szczęścia.
C Szkodzą tylko ludziom ubogim, którzy nie umieją z nich korzystać.
D Nawet jeśli mają pewną wartość, szkodzą, bo odwodzą człowieka od Boga.
⏳ Sonety Sępa Szarzyńskiego ⚖ Prawda/Fałsz ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących Sonetu IV.

Ciało zostaje nazwane domem, który nieustannie dąży do upadku.

P F

Podmiot jest przekonany, że wygra walkę dzięki własnym siłom i rozumowi.

P F

Podmiot liryczny określa siebie jako wątłego, niebacznego i rozdwojonego w sobie.

P F
⏳ Sonety Sępa Szarzyńskiego ⇄ Dopasuj ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Dopasuj apostrofę (zwrot do adresata) do sonetu Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, w którym się pojawia.

„Boże nieskończony”
→
„Panno bezrówna”
→
„Królu powszechny, prawdziwy pokoju”
→
„wiecznej i prawej piękności”
→
„Tomicki”
→
Do wyboru: Sonet V (O nietrwałej miłości rzeczy świata tego)Sonet VI (Do Pana Mikołaja Tomickiego)Sonet III (Do Naświętszej Panny)Sonet IV (O wojnie naszej…)Sonet II (Na one słowa Jopowe)
⏳ Sonety Sępa Szarzyńskiego ⎽ Luki w tekście ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 3 pkt
Według pierwszego wersu sonetu szczęśliwością jest (1), ale naszym bytem podniebnym, czyli życiem na ziemi, jest (2). Ciało, które ciągnie ku przelotnym rozkoszom, podmiot nazywa naszym (3).
⏳ Sonety Sępa Szarzyńskiego ✎ Otwarte ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Porównaj, jak Sonet I i Sonet V oceniają dobra ziemskie. Wskaż, jakie dobra wymienia każdy z sonetów, i sformułuj wspólny wniosek.

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

  1. 1

    Zapisz numery i tytuły sześciu sonetów, a przy każdym jednym zdaniem jego temat.

  2. 2

    W Sonetach I, IV i V zaznacz miejsce, w którym opis przechodzi w wniosek, i przepisz pointę własnymi słowami.

  3. 3

    Wypisz z sonetów po jednym przykładzie peryfrazy, paradoksu, pytania retorycznego i przerzutni, każdy z funkcją.

  4. 4

    Porównaj Sonet V z jedną pieśnią Kochanowskiego w dwóch kolumnach: obraz świata, miejsce człowieka, stosunek do dóbr ziemskich.

  5. 5

    Rozwiąż zadania z bazy i wróć do pytań o peryfrazy i o to, który sonet mówi o czym.

Lektury do porównania

Z czym porównać tę lekturę

W wypracowaniu i na maturze ustnej odwołujesz się do kilku tekstów naraz. Te lektury mają wspólny motyw albo problem, a każda ma własną stronę z zadaniami.

FAQ

FAQ — Sonety Sępa Szarzyńskiego

Czy sonety Sępa Szarzyńskiego są obowiązkowe na maturze?
Podstawa programowa wymienia w zakresie podstawowym „wybrane wiersze poetów epoki baroku” i nie podaje nazwisk. Sonety Sępa są jednym z możliwych wyborów nauczyciela. Na teście historycznoliterackim sonet może się pojawić tylko jako tekst wydrukowany w arkuszu.
W jakim zbiorze są te sonety?
W „Rytmach abo wierszach polskich”, wydanych w 1601 r., dwadzieścia lat po śmierci poety. Sonetów jest sześć i mają numery od I do VI, a każdy ma też tytuł wskazujący temat lub adresata, np. „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego”.
Do jakich zagadnień ustnych sonety mogą być kontekstem?
Sonety I i V pasują do zagadnienia „Człowiek wobec niestałości świata” (do „Księgi Koheleta”), bo mówią o nietrwałości dóbr ziemskich. Sonet II zaczyna się od słów Hioba, więc może wesprzeć odpowiedź o „Księdze Hioba”. Obraz śmierci z Sonetu I przyda się przy zagadnieniu „Człowiek wobec cierpienia i śmierci” (do „Dżumy”).
Czym sonety Sępa różnią się od wierszy Kochanowskiego?
Forma jest podobna, bo obaj stosowali ten sam układ rymów z pointą w dwuwierszu. Różni ich obraz świata: u Kochanowskiego jest on zwykle ładem, w którym człowiek może żyć spokojnie, u Sępa zwodzi i wymaga walki. W sonetach Sępa wyraźnie widać paradoksy, przerzutnie i inwersje, które utrudniają lekturę.
Jak zrobić powtórkę z sonetów Sępa Szarzyńskiego przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) Zapisz numery i tytuły sześciu sonetów, a przy każdym jednym zdaniem jego temat. 2) W Sonetach I, IV i V zaznacz miejsce, w którym opis przechodzi w wniosek, i przepisz pointę własnymi słowami. 3) Wypisz z sonetów po jednym przykładzie peryfrazy, paradoksu, pytania retorycznego i przerzutni, każdy z funkcją. Na koniec rozwiąż pełny sprawdzian z sonetów Sępa Szarzyńskiego.

Powiązane działy

Wiedza z działu „Sonety Sępa Szarzyńskiego” przyda Ci się też tutaj:

← Wróć do wszystkich epok języka polskiego

Sonety Sępa Szarzyńskiego do matury 2027

31 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu