Mikołaj Sęp Szarzyński
Sześć sonetów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego: przemijanie, walka duchowa, miłość do Boga i wyjątek, czyli sonet do Tomickiego. Zadania maturalne sprawdzają analizę sonetu, środki stylistyczne i porównanie z Kochanowskim.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Podstawa wymienia „wybrane wiersze poetów epoki baroku” bez nazwisk; to jeden z możliwych wyborów.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 41.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z sonetów Sępa Szarzyńskiego z odpowiedziami →

Quiz · Sonety Sępa Szarzyńskiego
31 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Sonety Sępa Szarzyńskiego” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Mikołaj Sęp Szarzyński zmarł prawdopodobnie ok. 1581 r., a jego wiersze wydano dopiero w 1601 r. w zbiorze „Rytmy abo wiersze polskie”. Znajduje się w nim sześć sonetów, oznaczonych liczbami od I do VI.
Badacze datują je na lata ok. 1570–1580, więc powstały jeszcze w XVI wieku, ale w opracowaniach łączy się je z początkami baroku: mówią o krótkości życia, o walce człowieka z szatanem, światem i ciałem i o tym, że tylko Bóg może zaspokoić ludzką miłość.
Na maturze obowiązują te same zasady co przy innych wierszach spoza listy tytułów w podstawie: test historycznoliteracki może zawierać sonet jako tekst do analizy, ale nie sprawdza znajomości jego treści (Informator CKE, s. 14), a w wypracowaniu sonet może być drugim utworem albo kontekstem.
Zadania w naszej bazie dotyczą tematów i tytułów poszczególnych sonetów, peryfraz i paradoksów, budowy sonetu i różnic między Sępem a Kochanowskim.
Przed maturą
8 umiejętności do odhaczenia, od „Sonet I: czas i śmierć” po „Sęp a Kochanowski”.
Lista umiejętności5 pułapek, np. „Sęp Szarzyński pisał w XVII wieku”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyZadania z bazy mają wyjaśnienie po każdej odpowiedzi.
Zakres materiału
Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019, s. 41) wymienia w zakresie podstawowym „wybrane wiersze poetów epoki baroku”, bez nazwisk; sonety Sępa Szarzyńskiego są jednym z możliwych wyborów. Cytaty sprawdzone z tekstem w wydaniu Wolnych Lektur.
Pierwsze wersy pokazują pęd czasu („I Tytan prętki lotne czasy pędzą!”); Tytan oznacza tu słońce. Śmierć jest uosobiona i idzie tuż za człowiekiem. Podmiot z płaczem wspomina błędy młodości, a moc, rozkosz i skarby nazywa dobrami, które odwodzą od prawdziwego szczęścia, czyli od Boga. Pointa chwali tego, kto „wczas” pozna prawdziwy kształt tych „cieniów”.
Motto pochodzi z Księgi Hioba, a pierwsza strofa opisuje człowieka poczętego „z wstydem” i ginącego jak cień. Paradoks polega na tym, że Bóg, szczęśliwy sam w sobie, pragnie miłości tak nędznej istoty. Cherubin dziwi się temu miłosierdziu, a Serafin płonie miłością. Sonet kończy prośba, by człowiek mógł oddać Bogu to, czego Bóg od niego żąda.
Podmiot zwraca się do Maryi: „Przedziwna matko stworzyciela swego!”. Przypomina, że zdeptała głowę smoka i została wzięta do nieba. Porównanie z księżycem („Tyś jest dusz naszych jak księżyc prawdziwy”) mówi, że Maryja odbija światło Bożego miłosierdzia, tak jak księżyc odbija światło słońca. Ostatni dwuwiersz prosi ją, by była jutrzenką zapowiadającą słońce.
Już tytuł wymienia trzech przeciwników: szatana, świat i ciało. Szatana zastępuje peryfraza „srogi ciemności / Hetman”, ciało jest domem, który chce upaść. Pytanie retoryczne z trzeciej strofy („Cóż będę czynił w tak straszliwym boju”) pokazuje człowieka słabego, który jest „rozdwojony w sobie”. Odpowiedź zaczyna się już w trzeciej strofie („jest nadzieja w tobie!”), a ostatni dwuwiersz ją domyka: z Bogiem przy boku podmiot wygra.
Sonet otwiera paradoks: trudno nie kochać, a kochanie rzeczy ziemskich to „Nędzna pociecha”. Złoto, władza, sława, rozkosz i piękna twarz przemijają. Zdanie „Miłość jest własny bieg bycia naszego” mówi, że miłość należy do natury człowieka; błędem jest kierowanie jej ku temu, co nietrwałe, zamiast ku „wiecznej i prawej piękności”.
Ostatni sonet jest adresowany do konkretnej osoby: to pochwała Mikołaja Tomickiego i jego cnót, choć zaczyna się od odwołania do Bożej światłości. Poeta zastrzega, że „uczonej / Mało pił wody”, czyli używa toposu skromności, a jednocześnie, jeśli „Muzy z ubóstwem się zgodzą”, zapowiada, że zalety adresata będą „wiersza mojego ustawną zabawą” i „sławą prawą”.
Sonety Sępa mają układ rymów ABBA ABBA CDCD EE, jak sonety Kochanowskiego, a końcowy dwuwiersz pełni rolę pointy. Zdania biegną przez granice wersów (przerzutnie), szyk bywa odwrócony, a tekst wypełniają pytania retoryczne, apostrofy, antytezy i paradoksy. Te środki trzeba umieć wskazać i określić ich funkcję.
W popularnym, szkolnym ujęciu u Kochanowskiego świat jest uporządkowany i dobry, a człowiek może w nim spokojnie żyć (w „Trenach” ten obraz się załamuje). U Sępa doczesność zwodzi, a człowiek musi walczyć o zbawienie. Wielu badaczy mówi tu o niepokoju, ale nie wszyscy: Witold Wojtowicz twierdzi, że arystotelesowski obraz świata daje Sępowi pewność i wzmacnia jego wiarę. W odpowiedzi warto przedstawić „niepokój” jako jedno z odczytań.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Sęp Szarzyński pisał w XVII wieku
Sonety powstały ok. 1570–1580, a drukiem ukazały się w 1601 r., po śmierci poety
Dlaczego: Data wydania myli, bo przypada na barok. Sępa nazywa się poetą przełomu renesansu i baroku albo prekursorem baroku.
Tytan w Sonecie I to olbrzym z mitologii walczący z bogami
Tytan oznacza tu słońce, które razem z obłokami odmierza mijający czas
Dlaczego: To peryfraza, a pytania o nią sprawdzają, czy umiesz odczytać znaczenie w kontekście wersu.
Wrogiem człowieka w Sonecie IV jest tylko szatan
Przeciwników jest trzech: szatan, świat i ciało, jak zapowiada tytuł
Dlaczego: Wszyscy trzej przeciwnicy są w tytule i w tekście, więc pełna odpowiedź o sytuacji człowieka w tym sonecie powinna ich uwzględnić.
Sonet V potępia miłość
Miłość należy do natury człowieka; sonet krytykuje kierowanie jej ku rzeczom przemijającym
Dlaczego: Zdanie „Miłość jest własny bieg bycia naszego” przeczy odczytaniu, że poeta odrzuca miłość w ogóle.
Wszystkie sonety Sępa są religijne
Sonet VI do Mikołaja Tomickiego jest pochwałą cnót adresata; wątek religijny jest tu tylko w tle (światło Boże w pierwszej strofie, „na tej Bóg przestaje”)
Dlaczego: Ten sonet wyraźnie różni się tematem od pozostałych, więc warto go znać przy pytaniach o różnice między sonetami.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Przykłady z bazy
Poniżej 5 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
„O moc, o rozkosz, o skarby pilności, Choćby nie darmo były, przedsie szkodzą: Bo naszę chciwość od swej szczęśliwości Własnej (co Bogiem zowiemy) odwodzą.”
Ciało zostaje nazwane domem, który nieustannie dąży do upadku.
P FPodmiot jest przekonany, że wygra walkę dzięki własnym siłom i rozumowi.
P FPodmiot liryczny określa siebie jako wątłego, niebacznego i rozdwojonego w sobie.
P FJak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Zapisz numery i tytuły sześciu sonetów, a przy każdym jednym zdaniem jego temat.
W Sonetach I, IV i V zaznacz miejsce, w którym opis przechodzi w wniosek, i przepisz pointę własnymi słowami.
Wypisz z sonetów po jednym przykładzie peryfrazy, paradoksu, pytania retorycznego i przerzutni, każdy z funkcją.
Porównaj Sonet V z jedną pieśnią Kochanowskiego w dwóch kolumnach: obraz świata, miejsce człowieka, stosunek do dóbr ziemskich.
Rozwiąż zadania z bazy i wróć do pytań o peryfrazy i o to, który sonet mówi o czym.
Lektury do porównania
W wypracowaniu i na maturze ustnej odwołujesz się do kilku tekstów naraz. Te lektury mają wspólny motyw albo problem, a każda ma własną stronę z zadaniami.
FAQ
Wiedza z działu „Sonety Sępa Szarzyńskiego” przyda Ci się też tutaj:
31 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).